“Булчут күнүн” тэрийэн ыытыыга кэккэ санааларбын этэбин, урут да, аны да булт хайа баҕарар киһиэхэ олоҕун быстыбат ситимэ буолар.
Тыа, айылҕа олохтоохторугар бултаан аһаабатах киһи суоҕа буолуо, саас уу тэһиннэр эрэ, эбэҕэ илим үтэн көмүс хатырыктааҕы ылар үөрүүтэ эриэккэс буолааччы. Күһүөрү сайын сыа балыкка муҥхалааһын бэйэтэ киһини умсугутар күүстээх буоллаҕа. Туундараҕа сайын уу улаханнык уолар кэмигэр дьарҕаа балыгы кыра да ууттан илимнээн, илими уһааран балыктыыр,оо, оҕо сырыттахха улахан үөрүү буолара. Туундараҕа Ороһуохалар үрэхтэригэр, салааларыгар, күөллэргэ балыктаабакка ааспат буоларбыт, хонон-өрөөн, илимнээн ааһартан ордук суох да курдук. Чугас ыстаадалар ыалларынаан ньымааттаһан, түҥэттэн амсайар буоларбыт. Сайын дэҥҥэ кыыл таба дьиэ табатын үөрүгэр кытыннаҕына бултаан сиирбит, анаан кыыллыы диэн табаһыт мээнэ сылдьыбат, арай сөрүүҥҥэ сир көрүнэ, миинэр үөрэттэ таарыйа, табалыы сылдьан түбэһэ түстэҕинэ бултааччылар.
Өлөөн улууһугар кыыл таба киирэр буолбута ыраатта, 1970 сыллар ортолоруттан Дьэһиэй уонна муора кыыл табатын популяцията табан ааһар буолуоҕуттан дьиэ табатын илдьэн улахан хоромньуну оҥорор. Сэбиэскэй кэми төһө да сыыһата элбэх диэбиппит иһин, тыа хаһайыстыбатыгар көмөтө, өйөбүлэ элбэх этэ. Холобур, урут диэххэ, таба иитэр биригээдэлэргэ кыыл табаны ытан эт суотугар соҕотуопкалыыры көҥүллүүр этилэр, инньэ гынан таба иитэр биригээдэлэр бородууксуйа оҥорон таһаарар туһугар аҥаардас иитэр эрэ табаларын туттубат этилэр. Сопхуостар дуогабардаһан кыс устатыгар кыыллаан эти туттарыыны былааннаахтык ыыталлара, оннук дьаһаныы бобуллубута ыраатта. Аны түүлээх соноругар хас биирдии отделениелар төһө булчуттаахтарынан көрүнэн-суоттанан таба иитэр ыстаадалары кытта дуогабардаһан нэрээт быһыытынан көлө табаны биэрэр этилэр, кыһыҥҥы булт болдьоҕо бүтүөр диэри айаас табалары ылан үөрэтэ гына көлүнэллэригэр диэн. Табаһыттар айаас абылахааны, иктээнэни, дэҥ атыыр табалары булчуттарга нэрээтинэн көрөн үөрэттэрэ биэрэллэрэ. Аныгы курдук тимир көлө үөдүйэ илигинэ ыстаадаларга кэлэр сайын көһөллөрүгэр ырдыы табатын, кыһын сыарҕаҕа көлөнү үөрэтэн биэрэллэрэ, онон маннык үлэ тэрээһинэ икки өттүттэн көдьүүстээх, ыстаадаларга улахан көмөлөөх буолара. “Булчут” күнэ улууска ыытыллар буолуоҕуттан элбэх кэм ааста. Билиҥҥи үөскээбит балаһыанньаны өйдөөн тураммыт “Булчут күнүн” аҕа уустарынан общиналар, удьуор булчуттар династиялара, аймахтар, доҕоттор, бииргэ үөрэммиттэр өбүгэ үгэһинэн бултаан-алтаан аһаан-таҥнан кэлбит булчуттарбыт сокуонунан анаммыт күннэрин үөрэ-көтө тэрийэн ыытар наадалаах. Урут да суруйан турабын, булчут күнэ саҕаланыытын сценарий быһыытынан арыйар култуурунай чааһын култуура үлэһиттэрин кытта былааннаан хамыыһыйа тэрийиэххэ.
Олохтоох “Сардаҥа” хаһыат кулун тутар 13 күнүнээҕи таһаарыытыгар “Булчут күнүн туһунан” диэн ыстатыйаҕа этиллэринэн харчынан пуонда хомуйан, дьоммут ааттарын үйэтитэр туһуттан бириистэри олохтоон ыытар саамай сөптөөх. Аны саастарынан араарыы диэни сэҥээрдим, манна көрүҥнэринэн көрөн оҕолору саастарынан сөп түбэһиннэрэн кытыннарар сөп буолуо этэ, тоҕо диэтэххэ сорох оҕолор, ыччаттар тыаҕа сылдьыы үөрүйэхтэрин билиэ этилэр. Эрдэттэн сэрэхтээх буолуу быраабылатын үөрэтэн, билиһиннэрэн дэҥ-оһол тахсыбатын ххааччыйар гына дьаһаныахха.Булчут идэтин курдук ыарахан үлэҕэ эриллэн оройуону ааттаппыт дьоммут ааттарын үйэтитии бэйэбит илиибитигэр буоларын өйдөөн тураммыт күүспүтүн-кыахпытын көрдөрөрбүт, сүбэбитин холбуурбут наада. Нэһилиэк аайы аатыра сылдьыбыт, билигин баар кадровай хоһуун булчуттарбытын анал күннэригэр ахтан санаан ааһар тоҕоостоох. “Булчут күнүн” доҕоттор, үчүгэйдик тэрийэн эһиилги дьылга өссө элбэх булт кэлэрин баай хара тыа иччитэ Баай Байанай Эһэкээммит мичик гыныаҕын биттэннэхпит буолуохтун!
Надежда КОЛОДЕЗНИКОВА.