Оҕону эбии үөрэхтээһин күнүгэр сөп түбэһиннэрэн алтынньы 8 күнүгэр оройуоннааҕы үөрэҕирии салаатын үлэһиттэрэ көлүөнэлэри ситимниир төгүрүк остуол тэрийдилэр. “Педагог 21 века: — традиции и инновации” диэн тиэмэҕэ эбии үөрэхтээһин, эдэр учууталлар, оҕо успуортка оскуолатын тириэньэрдэрэ төгүрүк остуолга оҕону хайдах иитэр-үөрэтэр туһунан санаа үллэһиннилэр.
Ол курдук, “ыйытыы-хоруй” диэн пуормалаах кэпсэтиини үөрэҕирии оройуоннааҕы салаатын салайааччыта Мария Христофоровна Иванова кыттыылаахтарын эҕэрдэлээтэ уонна урукку-билиҥҥи үөрэхтээһин систиэмэтин туһунан төгүрүк остуолу кэпсэтиини иилээн-саҕалаан ыытта.
Бу тиэмэ эмискэ ылыллыбыт буолбатах, оҕону урукку үгэстэргэ сыһыаран үөрэтиигэ-иитиигэ олоҕуран аныгылыы олоххо сөп түбэһэр саҥа сүүрээннэри(инновационные проекты) киллэрии, үлэҕэ уларыйыы барыахтаах диэн санааттан оҥоһуллубут. Төгүрүк остуол кыттыылааҕа бэтэрээн учуутал Валентина Саввична эдэр иитээччилэргэ төрөөбүт улууспут историятыгар аналлаах кинигэлэр серияларын туһанан оҕолорго үөрэтэр наадалааҕын эттэ. Итиэннэ Иннокентий Прокопьевич Павлов үлэтин, олоҕун туһунан кинигэ таһаарыахха диэн этиитин кэллиэгэлэрэ биир санаанан өйүүллэрин биллэрдилэр. Салгыы Клавдия Григорьевна Киреева учуутал идэтин хайдах талбытын туһунан наһаа истиҥник аҕынна, ол курдук, Анаабырга үлэлээн бастакы оҕолорун выпустаабыт. Аҕата учуутал идэлээх буолан туйах хатаран учуутал идэтин талбыт. Клавдия Григорьевна 49 сыл оҕоҕо билиини тарҕаппыт, кэлин үлэ уруогун учууталынан үлэлээбит. Кини санаатын ситэрэн Саина Станиславовна бэйэтин көрүүтүн үллэһиннэ — “ Билиҥҥи оҕо төлөпүөн үйэтигэр төрөөбүт буолан сайдыылаахтар, түргэнник ылыналлар. Ол гынан баран тулуйан уһуннук олорботтор, түргэн-түргэнник оҥоро-толоро охсон барыахтарын баҕараллар. Үөрэтии систиэмэтигэр уларыйыы киирэрэ буоллар, биир кэлим эксээмэҥҥэ уларыйыы киириэн наада”— диэтэ. Саина Станиславовна төрөөбүт дойдутугар “Земский учитель” бырагыраамманан төрөөбүт Өлөөнүгэр кэлэн үлэлии-хамсыы сылдьар эдэр исписэлиискэ ситиһиилээх үлэни баҕарабын.
Алын кылаастары билиигэ сирдээбит Наталья Егоровна Сергеева, учуутал, салайааччы Людмила Васильевна Александрова көрүүлэрэ биир: -“Куурустарга үөрэнэр былаанынан барара, анал үөрэхтэргэ сылдьар туһалаах, МГУ тиийэ баран идэбит таһымын үрдэттэр этибит. Кэлин интернет нөҥүө үөрэнэр буолбуппут. Урут “Фундаментальные курсы” сайыҥҥы өттүгэр урут баар буолааччы, билигин оннук суох, үөрэтэр предмеккитинэн үөрэниҥ, литератураны суруттарыҥ” — диэн эдэрдэргэ сүбэлэрэ кэрэхсэттэ.
Эдэр иитээччи Христина Александровна санаатын маннык этэр – “Учуутал, иитээччи статуһа үрдүүрүн туһунан этиини сэргээтим. Билигин оҕолор саҥалара мөлтөх, сайдыылара бытаан, оннук оҕолору сайыннарыыга саҥа методиканан үөрэтэбит, хамсаныы эт-сиин сайдыыта оҕо доруобуйатыгар эрэ туһалаах диэн өйдүүр сыыһа, оҕо туох баар өттүнэн ситиһиилээх киһи буоларыгар улахан туһалаах. Төрөппүтү кытта аһаҕастык кэпсэтэн биир тылы булан үлэлииргэ дьулуһабыт. Икки өттүттэн эппиэтинэс баар буоллаҕына үчүгэй түмүк кэлиэ“ — диэн олус сөпкө, таба эттэ.
Мария Дмитриевна Николаева 1967 сыллаахха география учууталын идэтин бүтэрэн Өлөөҥҥө ананан кэлбит. Мария Дмитриевна күн бүгүнүгэр диэри үлэлээбит кэмин, кэллиэгэлэрин истиҥник ахтар. Биһиги көлүөнэ оҕолоро Мария Дмитриевнаҕа үөрэммит дьоллоохпут, кини уруогар бары наһаа болҕомтолоох буолааччыбыт.
Оҕо успуортка оскуолатын боксаҕа дьарыктыыр тренер Болтунов Дмитрий Дмитриевич эдэрдэргэ сүбэтэ «- Дьоҕурдаах оҕолору элбэхтик күрэхтэргэ сырытыннардахха сайдаллар, төһө да ыарахан балаһыанньа буолтун иһин үксүн төрөппүттэр күүстэринэн сырытыннарабыт. Сайыҥҥы өттүгэр миэстэтигэр лааҕырдары тэрийэн дьарыктыыр аһары туһалаах — диэн сүбэлиир.
Эдэр кыттааччы Антон Хурасев Алдан оройуонун Хатыстыырыттан төрүттээх, көҥүл тустууга тренер, Уус Алдаҥҥа успуорт оскуолаҕа үөрэммит. Антон тренер быһыытынан элбэх күрэхтэргэ көҥүл тустууга баҕалаах оҕолору таба көрөн эрчийэр исписэлиис буолар диэн кэллиэгэлэрэ бэлиэтииллэр. — «Төрөппүттэри, оҕолору кытта систиэмэлээхтик үлэлээтэххэ, чопчу быһыллыбыт бэрээдэк, режим, эппиэтинэстээх буоллахха үлэ түмүгэ көстөр. Тренер настарыанньатын, ис туругун, эмоцияны оҕоҕо көрдөрүө суохтаах. Көҥүл тустууга 24 уол оҕо сылдьар, былырыыҥҥыттан кыргыттар туста үөрэнэн эрэллэр. Кыргыттары туспа дьарыктыыр сөп буолуо этэ. Муоданы сырсыбакка оҕолору сөбүлүүр дьарыктарыгар сылдьалларын өйүүр, көҕүлүүр наада. Үчүгэй киһини иитэн таһаарыахпын баҕарабын, хайаан даҕаны улахан тустуук да буолбатаҕын иһин бэйэтигэр ирдэбиллээх, инникигэ сыаллаах-соруктаах, олоххо кытаанахтык үктэммит киһини таһаарыахтаахпын — диэн этиитин сэргии, сөбүлүү иһиттибит.
Төгүрүк остуол тэрийээччилэрэ Людмила Васильевна Александрова, Полина Петровна Семенова, Мария Христофоровна Иванова, Дария Эдуардовна Семенова — “Идэҕитинэн күрэхтэргэ актыыбынайдык кыттыҥ, туохтан да толлумаҥ”— диэн сүбэлэрэ киэҥ өйдөбүллээх.
Элбэх оҕо кутун туппут, учууталлар учууталлара Вера Семеновна Соломонова — “Биһиги “Серум” диэн айылҕаны харыстыыр, тулалыыр эйгэбитин ыраастык тутар бырайыак үлэлэппиппит. Кылааспыт оҕолорунаан бөһүөлэги хомуйар этибит, улууска быйыл экология сылыгар маннык хамсааһыннары сөргүтэр тоҕоостоох буолуо, оҕолор олорор сирдэрин харыстыырга, таптыырга үөрэниэхтэрэ” — диэн этиитэ дойдуга тапталы, хаһаайынныы сыһыаҥҥа үөрэтии буолар.
Өр сылларга кырачааннары иитиигэ үтүө суобастаахтык үлэлээбит “Кэнчээри”, “Туллукчаан” оҕо саадтарын иитээччилэрэ Зинаида Петровна Игнатьева, Марианна Михайловна Пестерева, Надежда Игнатьевна Дмитриева, оҕону эбии үөрэхтээһин киин исписэлииһэ Петрова Федора Петровна: — “Национальнай култуураҕа иитии билигин саҥа үйэҕэ оҕолор төлөпүөҥҥэ уһуннук олороллор, сиэр-туом тиэмэтигэр кэпсэтии элбэх буолуон баҕарабыт. Айылҕаны таптыырга ииппит оҕолоро ыал аҕалара, ийэлэрэ буолан олороллор, ол үөрэппиппитин тутуһаллар. Сиэри-туому тутуһууну тиэргэнтэн саҕалаан ыраас буолууга үөрэтии, төрөппүттэр хас хардыы аайы үөрэтиилэрэ наада. Оҕолор үксүн нууччалыы саҥараллар, саха тылын умуннарар сыыһа. Оҕо саадыгар көрбүт-үөрэппит оҕолорбутар үтүө дьон буолан тахсыбыттарыгар махтанабыт” — диэбиттэрэ оҕо туһугар ийэлии кыһаллан үлэлээбиттэрин туоһулуур.
Ханнык баҕарар тэрилтэҕэ докумуон хайдах толорулларыттан үлэ дьиссипилиинэтэ сүрдээх улахан суолтаны ылар, ол курдук, Раиса Васильевна Суздалова үөрэҕирии тэрилтэтигэр машинистканан 20-тэн тахса сыл үлэлээбит, хас киһи дьылҕата кини илиитин иһинэн ааспыта буолуой? — дии саныыгын. Раиса Васильевна оччотооҕу кэмин астына кэпсиир — “Прокопий Иннокентьевич Павловтыын наһаа үчүгэйдик үлэлээбиппит, саҥа үөрэҕи бүтэрэн кэлбит исписэлиистэри ыраах-чугас нэһилиэктэринэн үлэлии баралларыгар тылбытын ылыннарар этибит, сүбэ-ама буолбуппут. Бэйэм үлэбин оскуолаттан саҕалаабытым. Бастаан ыччаттары батыһан ыстаадаҕа бара сатаабытым, Дьэлиҥдэҕэ үлэһит кадр тиийбэт , онно баран үлэлээ диэбиттэрэ. Дьэлиҥдэҕэ тиийэн оскуолаҕа үлэлээн универсал буолбутум. Оҕолор нууччалыы саӈараллара үчүгэй дии саныыбын, ханна баҕарар тиийдэхтэринэ нууччалыы быһаарсаллара ордук. Манна олорор эйгэлэринэн сахалыы саҥарыахтара, ыксатар сыыһа” –диирэ эмиэ оруннаах.
Бу курдук, көлүөнэлэр көрсүһэн төгүрүк остуол тула кэпсэтии үрдүк таһымнаахтык ааста, бэтэрээн учууталлар үтүө сүбэлэрэ, уоппуттарын кэпсээбиттэрин саҥа кэм иитээччилэрэ үлэлэригэр туһаныахтара. Бу тэрээһиҥҥэ кыттан элбэҕи биллим, хас биирдии кыттааччы бары этиилэрэ-сүбэлэрэ сыаналаах. Билиҥҥи кэмҥэ учуутал, иитээччи статуһа үрдүүрүн туһунан сокуон ылыныллыбыта сөптөөх, үлэлиир усулуобуйатын үрдэтиини, үлэтин хайысхатынан сайдарыгар мэктиэлиир. Уопсастыба учууталга убаастабыллаахтык сыһыаннаһарыгар, олук буолуоҕа. Саҥа үөрэх сыла саҥа саҕахтары арыйан, ситиһиилээх оҕолор кэккэлэрэ хаҥаатын, эдэр учууталларга, иитээччилэргэ айымньылаах үлэни баҕарабын!
Надежда КОЛОДЕЗНИКОВА