Мин икки сыллааҕыта сайын үчүгэй үлэм иһин, Өлүөнэ очуостарыгар күүлэйдии барар босхо путевканан бириэмийэлэнэн олус үөрбүтүм. Буолумуна даҕаны. Отут киһилээх кэллэктииптэн соҕотох маннык наҕараадаҕа тиксэр манан аҕай буолбатах эбээт. Онон бэйэбэр үс сыллаах үлэм түмүгэ олус үчүгэй эбит диэн додо курдук улахан хайҕал-сыана быспытым. Ол эрээри күүлэйдии барар күнүм чугаһаан истэҕин аайы, дьаарханан киирэн барбытым. Тоҕо диэтэххэ, ол икки күннээх-түүннээх айаҥҥа хайдах-туох соҕотох сылдьабын диэн. Дьон бары аймахтарын, табаарыстарын кытта элбэх буолан бараллара буолуо, оттон мин чороҥ соҕотох.
Чэ ол да буоллар, анаммыт күммэр-дьылбар, хорсун санаабын киллэрэн, киэһэ сэттэ саҕана речпортка кэлбитим. Сып-сап барыта быһаарыллан, элбэх дьону кытта аалыҥнаһан, айанныыр теплоходпутугар киирбиппит. Анаммыт каютам бу диэн, кыараҕас да буоллар, тып-тап, уурбут-туппут курдук этэ. Тута санаам көтөҕүллэн, киирэн олохсуйан барбытым.
Мин кэннибиттэн утаакы буолбакка, арай каютабар саастаах дьахтар дорооболоһо-дорооболоһо, сэрэнэн киирэн кэлбитэ. Кэнниттэн, эбээ диириттэн иһиттэххэ, сиэнэ улахан суумкатын киллэрбитэ. Сүр эйэҕэстик быраһаайдаһан баран, эбэтин иэдэһиттэн чоп гына уураат, уол тахсан барбыта. Испэр хайдах эрэ олус сонньуйбутум, тута аргыспын сөбүлээбэтэҕим. Аата, булан-булан эмээхсини кытта “туси гынар” эбиппин дуу диэн үөһэ тыыммытым. Чэ ол да буоллар, кырдьаҕас дьону ытыктыырым, убаастыырым бэрт буолан, бу эдэр саас уолҕамчы санаатын киэр илгибитим.
Аргыспын өйдөөн көрдөххө, олус номоҕон дьүһүннээҕэ. Эдэригэр кэрэ бэйэлээх кыыс оҕо быһыылааҕа. Кырыылаах мунна, хайдах эрэ ураты санна, төбөтүн олоруута көннөрү киһиттэн ураты этэ. Онтун бэйэтэ да билэр буолан, хайдах эрэ чоруун чороон курдук тутта-хапта сылдьара. Хараҕын уота эдэрдии тэбэнэтин билигин да сүтэрбэтэх, таҥаһа-саба да тып-тап курдуга. Били муода сурунаалыттан түспүт Европа саастаах дьахталларын санатара, ханан эрэ аристократическай хааннааҕа тута биллэрэ.
Дьахтар ааппын-суолбун тоокколоһон, хантан сылдьарбын тута сураспыта. Мин да төрдүбүн-ууспун түөһэн, төһө билэрбин кэпсээн киирэн барбытым. Чэ, хата, кэпсээннээх кырдьаҕас эбит, чуҥкутуо суох диэммин испэр үөрэ санаабытым. Син оннук эн-мин диэн билсэн, эгди буолан баран мин каютабыттан салгын сии тахсыбытым. Кырдьаҕаһым, арба, Астра диэн дьикти ааттаах эбит. Алта уон саастаах үбүлүөйүгэр бу сиэннэрэ бэлэх оҥорон, дьахтар Өлүөнэ очуостарын көрө баран иһэр этэ. Мин хайдах маннык соҕотох сылдьаргытыттан куттаммаккыт дуо диэбиппэр, бу теплоход рестораныгар икки сиэним үлэлиир, көрө сылдьаллар диэн күлбүтэ. Астра сыта түһүөм диэн иһирдьэ хаалбыта.
Арай, палубаҕа тахсыбытым, эдэр саас дьоллоох күлүүтэ, ырыа-тойук ырааппыт этэ. Мин каютабыттан ырааппакка, Өлүөнэ өрүс модун сүүрүгүн умсугуйа көрөн, таалан турбутум. Кулгааҕым, хараҕым кырыытынан эдэр дьону кэтээн барбытым. Кинилэр ортолоруттан тута үрдүк уҥуохтаах, элбэхтик күлэн саһыгырыыр, ис киирбэх уолу бэлиэтии көрбүтүм. Киһим да миигин өйдөөн көрдө быһыылаах, илиитинэн далбаатыыр, өссө ыҥырар курдук. Мин онтон хайдах эрэ ис-ипситтэн тэбэнэттэрэн истиҥник мичээрдээтим, кыбыста да санаабытым. Ол санаабын кытта төттөрү каютабар киирбитим. Астра утуйа сытар этэ. Мин эмиэ сыттым уонна харахпар билигин аҕай көрбүт уолбун ойуулуу сыппытым. Пахаай, сөбүлээбиппин дии, таптаабытым дуу дии-дии өйүм дуомун ытыйан бардытым.
Сотору кэминэн киэһээ аһылык буолбута. Астрабын кытта өйөнсөн теплоход ресторана диэн ааттаах сиргэ тиийдибит. Син додо курдук аһаан, тотон,эбэлэрин тула көтөр икки сиэн, эйэҕэс кыргыттары кытта үөрэ-көтө сэлэһэн баран, тахсыах курдук буолан истэхпитинэ, били, миэхэ далбаатаабыт уолбун кытта, ыы муннубутунан ааҥҥа кэтиллэ түстүбүт.
-Оо, маннык олоҥхо дойдутун Туйаарыма Куота дьиҥ олоххо баар эбит дуу. Кыысчаан, билсиэххэ, Алик диэммин. Мин эйиигин олох таптаан кэбистим. Күн бүгүн кэргэн ыларга бэлэммин,-диэн мичээрдии-мичээрдии үрүҥ тиистэрэ кэчигирэстилэр.
Мин туох диэхпини билбэккэ соһуйан, ах баран турдум. Эмискэ кэннибэр Астрам:
-Киэр бар, дьиккэр, чугаһаама мин оҕобор!-диэн хаһааҥҥыттан эрэ бэркэ билэр өстөөҕүн көрбүт курдук улаханнык хаһыытаата.
Бу түгэҥҥэ мин соһуйдум диэхпин түктэри курдуга. Тоҕо уонна туохтан саастаах киһи бу уолу абааһы көрбүтүн өйдөөмүнэ мээнэнэн мэлээриҥнии турдум. Дьахтарым миигин өйдөнөр бокуой биэрбэккэ, харыбыттан харбаан дэллэриппитинэн каютабар илтэ. Били мааҕын эрэ нэһиилэ өйөтөн сукуҥнуур бэйэтэ, хантан итинник күүс-сэниэ ылбытын кыайан быһаарымына эрэ, каютабар биирдэ баар буолан хааллым. Астрам аҕылыы-аҕылыы, арай маннык диэн соһутта:
-Һыллыай, киһи эрэ буолларгын ити уолу кытта булсума,-диэтэ.
-Уой, билэр уолгут дуо?-диэн мин хардары ыйыттым.
-Суох, үйэлээх-сааспар көрбөтөх, бастакыбын харахтыыр киһим,-диэн дьахтар эппиэтэ өссө олуона буолан биэрдэ.
-Бастакыбын даа, оччотугар тоҕо сөбүлээбэтигит?-диэн утары эппиэт эрэйдим.
-Олорбут олоҕум эйиэхэ холоотоххо уһун, кэһэлтэ үөрэҕэ үөрэппитэ үгүс буоллаҕа, ол иһин,-диэтэ.
Мин Астра үгэ-дойҕох этиитин хайдах эрэ ылымматым. Оо, барахсан, түөһэйээри гыммыт дуу, кырдьан, эдэр дьону абааһы көрөр буолбут дуу диэн дьикти, курус санаа күлүм гынан ааста.
-Арааһа, эн мин тылбын ылымматын быһыылаах. Кэпсиибин дуо, тугу эрэ,-диэтэ.
-Чэ, кэпсээ,-диэн баран бүтүннүү кулгаах-харах буоламмын ороммор олохтоохтук оҥостон сыттым.
***
Мин икки оҕолоох, олус интеллигентнэй ыалга төрөөбүтүм. Оройуон киинигэр олорорбут. Ийэлээх аҕам иккиэн үөрэхтээх дьон этэ. Ийэм нуучча тылын учуутала, аҕам быраас. Бииргэ төрөөбүт уон сыл аҕа эдьиийдээҕим. Онон мин оскуолаҕа киирэрбэр кини олох киэҥ аартыгар номнуо үктэнэн эрэр киһи этэ. Дьонум кыра, оһоҕос түгэҕинээҕи кыыстара буоламмын олус атаахтаталлара, маанылыыллара. Ол эрээри хаһан да бас-баттах барбатах, дьоммун куруук ытыктыыр-убаастыыр, кинилэр тылларыттан тахсыбат оҕо этим. Оскуолаҕа үчүгэйдик, туйгуннук үөрэммитим. Барыга бары кыттар, бэрт көхтөөх оҕо этим. Биир да кэнсиэр, бырааһынньык, спортивнай күрэх миигинэ суох ааспата. Киһиргээбэппин эрээри, үгүс элбэх доҕордоох, уолаттар кистээн сурук суруйар былдьаһыктаах кыыстара этим. Оҕо сааһым онон мин өйдөбүлбэр хаһан да киирбэт сып-сырдык күннээх, күп-күөх былыта суох чаҕылхай халлааннаах курдуга.
Ийэлээх аҕам бэйэлэрин икки ардыларыгар олус эйэлээхтэрэ, кыратык да кыыһырыстахтарына тута иллэһэр аакка бараллара. Арай аҕам арыый тоҥкуруун курдуга, ийэбэр хаһан да илин-кэлин түспүтүн өйдөөбөппүн. Арыгы, табах төрдүттэн суоҕа. Онон чөл, чуумпу олох биһиги дьиэ кэргэммитигэр нуорма этэ.
Оннук дьоллоох оҕо сааһым сэбиэскэй кэмҥэ бэрт түргэнник ааспыта. Оскуолабын ситиһиилээхтик бүтэрэн, Иркутскайга омук тылын учуутала буолар баҕалаах үрдүк үөрэххэ киирбитим. Устудьуон көрдөөх биэс сыла биллибэккэ, чэпчэкитик, бэһиэлэйдик ааһа охсубута. Барыта баара: маҥнайгы таптал, бастакы уураһыы, сэмэйдик тапталга билинии. Ол эрээри, тоҕо эрэ, кэргэн тахсыбатаҕым. Кыһыл дьупулуоммун туппутунан төрөөбүт оройуоммар төннөн кэлбитим. Тута орто оскуолаҕа үлэҕэ киирэн, учууталлаан барбытым. Бастакы үлэлиир сылбар ийэм барахсан сүрэҕинэн ыалдьан күн сириттэн күрэммитэ. Аҕам миигин кытта олоруох курдук буолан иһэн, бэлиэр ыал буолбута ырааппыт эдьиийим дэлби ыҥыран, аалан, үлэтиттэн уурайан, сиэннэрбин көрө диэн ааттаан, ыраах Сунтаар улууһугар букатын көһөн барбыта.
Мин бастаан дьоммун суохтуох курдук буолан иһэн, үлэбинэн, доҕотторбунан аралдьыйан, сыыйа соҕотох олорорго үөрэнэн барбытым. Эмиэ араас кэнсиэртэргэ, тэрээһиннэргэ кэмэ суох кыттарым. Ырыаны, үҥкүүнү оччотооҕу ыччат бары да, уопсайынан, төрдүттэн тутарбыт.
Биирдэ арай миигин сааскы бырааһынньыктарга кулуупка ыҥырдылар. Доҕордоһуу үҥкүүтүгэр кытта диэн ааттаан. Син сүүрбэччэ эдэр ыччат кэлбит этэ. Эн украинка буолаҕын уонна паараҕынан быйыл саҥа үлэһит спорт инструктор уол буолар диэтилэр. Чочумча буолан баран сып-сырдыгынан сандаарыччы көрбүт, көнө тиистэрэ кэчигирээбитинэн биир эдэр уол сыана алларатыгар, саалаҕа киирэн кэллэ. Мин көрдө көрөөт, хайдах эрэ олус долгуйдум. Уолбут өр кэтэһиннэрбэккэ, бэрт чэпчэкитик сыанаҕа ыстанан таҕыста.
-Дорооболоруҥ. Хайа, мин кимниин үҥкүүлүүбүнүй?-диэн тута мичээрдии-мичээрдии худрук кыыстан ыйытта.
Худрук Лина кыыс хап-сабар:
-Эн бу кыыстыын, Астралыын үҥкүүлүүгүн,-диэн баран уолу сиэтэн аҕалан мин иннибэр туруоран кэбистэ.
-Уой, Астра… сибэкки кыыс, бачча кыраһыабай кыыһы кытта үҥкүүлүүбүн дуо? Бу дьолу, аата үчүгэйин. Мин Димабын,-дии-дии миигин тула эргийдэ.
Мин олус кыбыһынным. Өссө ким даҕаны бу барахсаны дьон ортотугар маннык хайҕыы илик буолан, дэлби кытаран баран умса көрөн турдум. Онтон сып-сап пааралар бары бииргэлэһэн үҥкүүбүтүн туруоран бардыбыт. Уолум биир кэм миигин тобулу одуулуур, мичээрдиир. Сып-сылаас ытыстарын илиибиттэн олох араарыан баҕарбат курдук. Оннук долгуйа-долгуйа, үҥүүлүү сырыттахпытына уолум эмискэ:
-Эн кэргэннээххин дуо?-диэн ыйытан букатын өмүрдэн кэбистэ.
-Суох,-диэн баран мин эмиэ олус кыбыһынным.
-Чэ, оччотугар мин эйиигин кэргэн ылабын. Ону ол курдук өйдөөн кэбис,-диэн баран хайдах эрэ кыбыс-кытаанахтык этэн кэбистэ.
-Эс, хайдах бастакы билсибит күҥҥэр итинник солуута суох тыллаһаҕын?-диэммин саҥа аллайдым. Уолум өс киирбэх:
-Суох, оонньообоппун, кырдьык, чахчы этэбин, илэ өйбүнэн,-диэтэ.
Мин бу уол тылыттан, кыыс-дьахтар айылгыта уһуктан, саһыгыраччы күллүм. Ол кэнниттэн буолары-буолбаты кэпсэтэн тугу үҥкүүлээбиппитин үчүгэйдик өйдөөбөккө да хааллыбыт быһыылаах. Дима бэрт тэтиэнэх, кыанар уол эбит. Чэпчэки-чэпчэкитик дугунан, миигин түүтэх курдук эргитэр, бэйэтин тула кулахачытар. Үҥкүүлүүрүн былаһын тухары биир кэм мичээрдии сылдьар. Миигин ханна туруоруон, олордуон билбэт курдук.
Үҥкүү кэннэ уолум миигин дьиэбэр атаарабын диэн турда. Ханна олороргун булгу билиэхтээхпин дии-дии күлэн-үөрэр. Хаһааҥҥыттан эрэ билэр киһи курдук миигин дьээбэлиир. Ол быыһыгар мин туспунан ыйыталаһар, бэйэтин да туһунан аһаҕастык кэпсиир. Чугас дэриэбинэттэн сылдьарын истэн, хайдах, хаһан да, ханна даҕаны алтыһан ааспатахпытый диэн мин олус соһуйдум.
Бу күнтэн ыла мин олохпор Дима эмискэ баар буолан хаалбыта. Икки ыйынан олох да дьиэбэр көһөн кэлбитэ. Аны, дьиктитэ диэн, миигиттэн ыйытыы көрдөөбөтөҕө даҕаны. Биирдэ өйдөөбүтүм киһим чымадааннара хоһум иһигэр тураллара. Мин бэйэм да ону буолуохтааҕын курдук судургутук ылыммытым. Күннээҕи судургу кыһалҕа кинитэ суох быһаарыллыбат буолан хаалбыта. Ардыгар миигиттэн ыйытыы да көрдөөбөккө, бэйэтэ баҕарарынан мин дьиэбэр ону-маны гынара. Быһатын, толору хаһаайын курдук сылдьара.
Үлэбиттэн кэлэрбэр оһоҕум оттуллан, уум-хаарым тоҕуллан, киирэрэ киирэн, тахсара тахсан, дьиэм иһэ-таһа ып-ырааһынан көрөн турара олус үчүгэй курдуга. Димам куруук тапталга билинэрэ, бэлэх бөҕө оҥороро. Тугу этэбин да, тук курдук сөбүлэһэн иһэрэ. Халлааҥҥа баар ааҕа биллибэт чаҕылхай сулустар мин ааппынан ааттаммыттара. Мин дьоллонон халлааҥҥа көтүөхпүн кынатым эрэ суох курдуга. Онон улаханнык таптыыр уонна бэйэм да таптаатым дуу диэн толкуйга кэлбитим. Кинитэ суох олох да суох курдук буолан барбыта. Ол эрээри киһим биирэ табыллыбата: үлэтигэр биир саастаах оҕонньор кинини буулуура, үлэтиттэн ордук санаан уураттараары гынарын кыйытта кэпсиирэ. Маны таһынан, төрөппүт ийэлээх аҕата, төһө да чугас олордоллор, тоҕо эрэ биирдэ да кэлэ сылдьыбаттара. Уолум да ол кинилэр кэлэллэригэр-баралларыгар кыһаммат курдуга. Арыт утуйаары сытан хайдах курдук кырыктаах, куһаҕан майгылаах арыгыһыт аҕалааҕын, кыра сылдьан элбэхтэ таһыллыбытын, кырбаммытын харах уулаах кэпсиирэ. Димабын аһынан тэҥҥэ, саҥата суох ытаһарым.
Самаан сайын сатыылаан турар кэмигэр киһим олох ыал буолуохха, күһүн сыбаайбалыахха диэн турбута. Мин бастаан тоҕо түргэнэй диэхпин баҕарбытым да, тоҕо эрэ, сөбүлэҥмин тута биэрэн, тута аҕалаах эдьиийбэр биллэрбитим. Аҕам бу сонуну истэн, дойдубар сайылыы кэлэбин, дьэ күтүөппүн кытта билсэр эбиппин диэн олус үөрбүтэ.
Биир үтүө күн тэринэн, хомунан, ыалыы олорор Кириисэни көрдөһөн, Димам дьонугар тахсар буолбуппут. Уолум хайдах эрэ саҥата суох баран, дэлби санаарҕаабыт, туохтан эрэ кыйахаммыт курдук көрүҥнэммит этэ. Мин хайдах эрэ испэр дьиксинэ көрбүтүм да, таспар биллэрбэтэҕим. Чаас аҥарын курдук айаннаан дьоммут олорор дэриэбинэлэригэр тиийэн кэлбиппит.
Мин Кириисэни тохтотон, аара суол айаҕар алаадьыта ууруохха диэбитим. Арай Димам:
-Тугун эмиэ алаадьытай, тайматай? Сылдьан-сылдьан кэлбит сирим. Чаас ыраатта, баран иһиэҕин. Аата, бары барыта буолан,-диэн улаханнык кыыһыран турбута.
Мин киһим итинник кыыһырбытын хаһан да көрө илик буоламмын олус соһуйбутум:
-Тыый, саҥа сиргэ кэллим, кийиит эҥин курдук этим дии. Дьонум миигин оҕо эрдэхпиттэн билбэт сиргин аһатар буол диэн ииппиттэрэ,-диэн өс саҕа буолбутум.
Дима хаастара бэркэ түрдэстэн кыыһырбыта тута биллэр этэ да, син туттуммута. Онно эбии Кириисэ даҕаны:
-Ээ, оннук буолумна. Сири-дойдуну аһатар куолута,-диэн быһа саҥаран кэбиспитэ.
Сирбин аһатан, массыынаҕа киирэн кэннигэр олорооппун кытта, киһим олус күүскэ атахха тэппитэ уонна сүр үлүгэрдик чыпчырынан кэбиспитэ. Ити аата хайыырый, аата дьиибэтин диэн мин бэркэ муодарҕыы санаабытым.
Дима дьоно биһигини өр кэтэспит быһыылаахтара. Аҕата тахсан олбуор таһыгар турара. Хатыҥыр, мүлтүгүр сарыннаах, тараҕай, хара киһи эбит этэ. Кириисэлиин илии тутуһан дорооболоспута. Оттон уолун кытта хайдах эрэ айах атан кэпсэппэккэ, тута миэхэ кэлэн:
-Хайа, тоойуом, хайдах айаннаан кэллигит? Дьөгүөрбүн, Дима аҕатабын,-диэн баран ытыһын ууммута.
-Ээ, бэрт, үчүгэй бөҕө, оттон мин Астрабын,-диэбитим уонна кырдьаҕас киһи чэрдээх ытыһын ыга туппутум.
Бу кэннэ улахан туох да дуоннаах кэпсэтии тахсыбатаҕа. Таһырдьа тоҕустаах-уоннаах хатыҥыр уол буорунан оонньуу олороро. Дима быраата быһыылааҕа. Эмиэ кини курдук сып-сырдыгынан сандаарыччы көрбүт кугас уол этэ. Убайын көрөн тоҕо эрэ үөрбүт дьүһүнэ суоҕа. Биһиги Дима аҕатын батыһан дьиэҕэ киирбиппит. Кыра, эргэ эрээри элбэх түннүктээх, сып-сырдык дьиэҕэ олороллор эбит этэ. Кыра дьыбаан маҥан курууһуба көбүөрүнэн сабыллан турара. ”Айабыын ити дьыбааҥҥа ким олорор, сытар” диэн испэр соһуйа санаабытым. Дима дьонун батан аһары ыраас эбит дии диэн испэр сырдык мичээр аргыстаммытам.
Хос иһиттэн кыра, ырыган кыһыл-маҥан нууччатыҥы дьүһүннээх дьахтар тахсан кэлбитэ. Дима ийэтэ буоларын мин тута сэрэйбитим. Хайдах эрэ саҥа утуйан турбут уонна уутун хамматах курдук саппаҕырбыт, сылайбыт көрүҥнээҕэ.
-Ии. Хата, оҕолорум кэллилэр. Чэ киириҥ, ааһыҥ. Мин Суура диэммин, Дима ийэтэбин. Бу аҕабыт Дьөгүөр. Улахан кыыһым Бороскуо бу сылдьар. Өссө биир кыра уоллаахпыт, онтубут таһырдьа оонньуу сылдьар,-дии-дии биир-биир дьиэлээхтэрин ыйбыта.
Бороскуо дэттэрбит үкчү аҕатын курдук хара бараан кыыс кэлэн, истиҥник мичээрдии-мичээрдии, миэхэ нарын илиитин ууммута. Тоҕо эрэ иккиэн саҥата суох эр киһилии илии тутуспуппут. Ол кэннэ бары ампаалыктанан остуолга ааспыппыт. Ол былаһын тухары Дима туохтан эрэ кыыһырбыт курдук нүһэр дьүһүннээх этэ. Бэл, атыҥырааммын киһибин хас эмэ төгүл сыныйан көрбүтүм.
-Астра диэн этиҥ дии. Дьэ кырасаабысса кийииттэммиппит. Учуутал, үрдүк үөрэхтээх. Димабыт дьэ оннун булар, өйүн тутар ини диэн олус үөрдүбүт, дьоно, -дии-дии ийэтэ миигин олордон иһэн бэрт дьиибэтик саҥарбыта.
Бу курдук бэрт истиҥник ирэ-хоро кэпсэтэн баран, киэһэлик бараары хомунан барбыппыт. Дима таһырдьа тахсаатын кытта, Бороскуо аттыбар кэлэн:
-Астра, Диманы тулуйар киһи тулуйара буолуо. Майгыта ыарахан. Мин эйиигин аһынабын,- диэн баран сүр эйэҕэстик көрөн кэбиспитэ.
Арай түннүгүнэн көрбүтүм Дима ыгыччы кыыһыран баран, кыра быраатын кэтэххэ биэрээт, түҥнэри тэбэн түһэрбитэ. Ийэлээх аҕата туох эрэ дииллэр быһыылааҕа да, уоллара сирэйэ-хараҕа туран биир кэм күргүйдүү турар этэ. Мин соһуйаммын, атаҕым таҥаһын сиирэ-халты кэтээт:
-Дима, хайаа, хайдах буоллуҥ? Тоҕо бырааккын тэптиҥ?-дии-дии хаһыытаабытынан сүүрэн тахсыбытым.
-Ыт тыҥата, матасыыкылым сиэркилэтин алдьаппыт, соруйан гынар, сүөһү баара!-дии-дии кыбдьыгыра-кыбдьыгыра, Дима сирэйэ-хараҕа дэлби туран, биир кэм ырдьыгыныы турара. Мин истибиппин итэҕэйиминэ, туох диэхпин билбэккэ, сүүрэн тиийэн быраатын туруору тардыбытым, бүтүннүү буор буолбут таҥаһын дуомун тэбээбитим.
-Мин соруйан гымматаҕым, алҕас алдьаппытым, -дии-дии кыра уол сыыҥа-сыраана субуллан ытаан бобуллаҥнаабыта.
-Чэ бардыбыт, айа, сөптөөөҕүн сырыттыбыт. Кийииккитин көрдүгүт,-диэт, утары үөрэ-көтө эккэлээн кэлбит ытын оҕотун, ньах диэн баран, таралыйыар дылы олус күүскэ тэппитэ уонна миигин дэллэриппитинэн Кириисэ эргэ “Жигули” массыынатын кэлин аанын арыйаат, лах гына олордон кэбиспитэ. Массыына собуоттанан айаннаан истэхпитинэ, Дима дьоно тахсан бары биһигини атаара көрөн тураллара. Кинилэр харахтарыгар мин туспар уолуйуу, куттаныы тыйыс тыынын көрбүт эбиппин диэн билигин дьэ кэлэн өйдүү сатыыр курдукпун.
***
Дима дьонун кытта билсибит күммүт кэнниттэн бэйэтин дьиҥ майгытын кыра-кыралаан көрдөрөн барбыта.Бастатан туран, олус ыраас этэ. Аһаатыҥ да ас тута хомуллуохтааҕа, муоста кыччаабыта күҥҥэ биирдэ сууллуохтааҕа, иһит-хомуос барыта орун-оннугар турар бэйэтэ анал миэстэлээҕэ. Кини анал чааскытын кыратык да халбарытан, атын сиргэ уурдахха, улахан айдаан тахсара. Илиигин таһырдьа киирдиҥ-таҕыстыҥ да, күнү быһа сууна сылдьыахтааҕыҥ. Оһох күлүн күлүкэнэн булкуйан баран, аһыыр остуолга илиигин сууммакка эрэ чугаһаатаххына, тута бардьыгыныы түһэрэ. Сарсыардааҥҥы, күнүскү, киэһээҥҥи аһылык бириэмэтэ чопчу биир этэ. Онуоха дылы ас буспатаҕына сэттэ этээстээх маатырыны түһэрэн, дэлби тымтан барара. Устунан күнү мэлдьи онон аалан, хаһан уоскуйан, мин хаһаайка быһыытынан мөлтөхпүн суустуур абалаах-саталлаах тыллар уостан, утуйар чаас кэлэрин кэтэһэн барарым. Мин бэйэм кыра эрдэхпиттэн кимтэн да куһаҕан быдьар тылы истибэтэх буоламмын, маны барытын олус ыарыылаахтык ылынарым. Ардыгар көнньүөрдэҕинэ, онтубун этэ сатыырым да, сөбүлэспитэ буолаат, аҕыйах мүнүүтэнэн маатырылаан барара. Онон күһүн балаҕан ыйыгар буолуохтаах сыбаайбабын, олох диэни билбэт эдэркээн сүрэҕим, дьаархана күүтэр курдуга.
Дима арыт санаата кэллэҕинэ, эрэйдээх оҕо сааһын, оскуолатааҕы сылларын, кырыктаах доҕотторун, кэрээнэ суох учууталларын биир-биир уһун түүнү быһа сиһилии кэпсиирэ. Арай мин иһиттэхпинэ, чахчы да бары кинини атаҕастаабыт, абааһы көрбүт курдуктара. Ол иһин киһибин дьэ көмүскүүр, хараһыйар киһи мин эрэ баар эбиппин диэн өйдөөн олус уйадыйарым уонна ол киэһэ Димабын ыга да ыга бэйэбэр ыксары кууһарым. Ол алдьархайдаах оҕо сааһыгар тиийэммин барыларын кытта аахсыах, кырдьык кыайарын туһугар охсуһар күн дьонун көмүскэс айыы санаата уһуктарга дылыта.
Аҕыйах хонугунан аҕам, эдьиийим, күтүөтүм үс оҕолорунаан Сунтаартан кэлбиттэрэ. Дьиэбит толору дьонунан, дьолунан туолбута. Олус түргэнник ыал буолан эрэҕит дии диэх курдук саҥа таска тахсыбыта эрээри, Диманы дьонум олус сөбүлээбиттэрэ. Арай күтүөтүм Сэргэй хайдах эрэ тэйиччи туттара. Икки эдэр дьон икки ардыгар сэргэх кэпсэтии тахсыбатаҕа. Дьоммут кэлбиттэрин үһүс түүнүгэр утуйа сыттахпытына этиҥнээх ардах түспүтэ. Эдьиийим аах кыра үстээх уоллара куттанан дэлби ытаабыта. Ону истэ сатаан бастаан Дима саҥата суох, уһуутуу-уһуутуу сыттыгынан кулгааҕын бүөлэммитэ, онтон сып-сап таҥнан, тыастаахтык ааны хайа быраҕан, таһырдьа тахсан хаалбыта. Мин наһаа соһуйбутум. Эмиэ таҥнан кэнниттэн эккирэтэн тахсыбытым. Арай көрбүтүм, киһим тахсан, күүлэ муннугун остуолбатын тэбиэлии аҕай турар эбит.
-Уой, хайдах буоллуҥ, Дима? Хайыыгыный бу?-диэт сүүрэн тиийбитим.
Киһим эргиллэн, бүтүннүүтэ өргөстөөҕүнэн көрөн баран, хабарҕабар түспүтэ. Мин соһуйбут омуммар тугу да өйдөөбөккө хаалбытым. Үйэлээх сааспар таһыллыбатах, эгэ, ким хабарҕалаабыт үһү, соһуччута бэрдиттэн өйдөөбөккө да хаалбытым. Киһим онтон бэйэтэ да соһуйбут курдук, эмискэ төлө ыытан кэбиспитэ. Онтон мин өй ылан төттөрү дьиэбэр сүүрэн киирбитим.
Аҕыйах мүнүүтэнэн Дима табахтаан, уоскуйан баран туох да буолбатаҕын курдук дьиэтигэр киирбитэ. Оронугар кэлэн хат сыппыта уонна миигин кууһа сытан дэлби ааттаспыта, аны хаһан да итинник быһыыланыа суох буолан мэктиэ тылын эппитэ. Мин син саарааан баран, тиһэҕэр тиийэн итэҕэйбитим. Сарсыҥҥы күнүгэр туох да буолбатаҕын курдук туран кэлбиппит. Дьонум тугу эрэ истибит быһыылаахтара да, тоҕо эрэ биир тылы саҥарбатахтара. Эдэр дьон бэйэлэрэ быһаарыстыннар диэтэхтэрэ буолуо.
Аҕалаах эдьиийим, Димам дьоно урууну бэйэбит дьиэбитигэр оҥоробут диэн быһаарбыттарын, тута сөбүлэспиттэрэ. Сотору кэминэн күүтүүлээх сыбаайбабыт дьоро күнэ тигинээн кэлбитэ. Маҥан былаачыйабын эдьиийим тикпитэ. Олус долгуйбут этэ. Ийэм суох буолан, кинини солбуйан, саамай чугас киһим оруолун бэйэтигэр ылбыт курдуга. Миигин батыһа сылдьан сүбэлиирэ-амалыыра, үчүгэй уолга түбэһэммит дьоллоох ыал буоларбар бүк эрэнэрэ. Дима элэккэйин, сайаҕаһын аймахтарбытыгар киэн тутта кэпсиирэ. Арай чугас дьүөгэм Марыыҥка Диманы сөбүлээбэтин ардыгар аһаҕастык этэрэ. “Хайдах эрэ уол” диирэ, Дима да кинини сөбүлээбэтэ, “үөннээх кыыс” диэнтэн атыннык ааттаабата. Ол иһин сыбаайбабытыгар Марыыҥка буолбакка, балта Бороскуо шафердыа диэн, миигиттэн ыйытыы көрдөөбөккө, киһим быһааран кэбиспитэ. Мин саҥата суох сөбүлэһэрбэр тиийбитим. Уопсайынан, бэйэм да билбэппинэн, Диманы кытта бииргэлэһиэхпиттэн, доҕотторум сыыйа-баайа тэйэн барбыттарын кэлин биирдэ өйдөөбүтүм.
Сыбаайба күн сарсыардаттан курулаччы ардах бөҕө түспүтэ. Дима таһырдьаттан бүтүннүү илийэн киирэн баран, “таах-сибиэ сыбаайбалаан, хайаан. Ити тастыҥ эдьиийим Домна дэлби туох да буолбатаҕын курдук киэргэнэн аҕай кэлбит. Иһим буста олох, аҥардас кини сирэйин көрө-көрө абааһы көрөбүн. Миигин кыра сырыттахпына куруук сэнээн мөҕөр этэ” диэн кыйыттан турбута. Мин эмиэ соһуйан, харда тугу эрэ ыйытыах курдук буолан истэхпинэ, эдьиийим киирэн кэлбитэ:
-Хайа, эдэрдэр, настарыйыанньабыт хайдаҕый? Кэл эрэ, оҕом былаачыйатын манан кыратык тутан биэрииһикпин дуу,-дии-дии миигин эргийэ хаампыта.
-Ээ, бэрт бөҕө буоллаҕа дии, бачча олохпутугар биирдэ буолар сыбаайбабытыгар. Мин эмиэ таҥнар эбиппин, чаас ырааппыт,-диэн баран Дима тута дьүһүн кубулуйан, туох да буолбатаҕын курдук иһигэр киҥинэйэн ыллыы-ыллыы, ыскааптан көстүүмүн ылан олоппоско уурбута. Онтон биир-биир таҥастарын ылан, таҥнан киирэн барбыта. Дууһам хайа эрэ чөл муннугар, Дима итинник майгытыттан ытырыктатан ылбытым, ол эрээри таптыыр, чугас киһибин бу кэмҥэ баарынан ылыммытым.
Сыбаайба бастакы остуола этэҥҥэ ааспыта. Кэлбит ыалдьыттарбыт эҕэрдэ бөҕө эппиттэрэ, дьоллоох, элбэх оҕолоох дьоһун-мааны ыал буоларбытыгар алгыстарын анаабыттара. Дима сотору-сотору күлэн алларастыырын, дьону кытта тэҥҥэ хаһыытыы-хаһыытыы ыллаһарын, ойон тура-тура барыларыгар махтанарын хайдах эрэ испэр олох сөбүлээбэтэҕим.
Арай бастакы остуол кэннэ, сынньалаҥ кэмигэр Димабын шафер уолун кытта сүтэрэн кэбистим. Дьоммуттан ыйытабын да, ким да билбэтэх, көрбөтөх аатырда. Онтон балта Бороскуо миэхэ ала-чуо кэлэн, “Дима бииргэ үөрэммит табаарыстарын кытта өрүскэ барда, итирбэтэр ханнык” диэн бэркэ ыксаабыт дьүһүннээх сибис гынна. Мин хайдах эрэ наһаа соһуйдум, хаһан да Дима итиригин көрө илигим. Арыгыны абааһы көрөрүн бэркэ диэн билэрим. Ол бэйэтэ бүгүн итирдэҕэй, бэйэлээх бэйэтин сыбаайбатыгар диэммин олох итэҕэйбэтим. Өссө аһары баран, өһүргэнэ былаастаан, Бороскуону улаханнык кынчарыйдым быһыылааҕа.
Тамадабыт иккис остуолун саҕалыан баҕарда да, Димабыт кэллэр кэлбэтэ. Ыалдьыттарбыт кэтэһэ сатаан баран, им-дьим, биллибэтинэн-көстүбэтинэн көҕүрээн бардылар. Күтүөтүм кэлэн “киһиҥ кэлбэтэ дии. Оҕолор сылайдылар, биһиги сүбэлэһэн баран аҕаҕын кытта икки улахаммытын илдьэ ыалга хоно бардыбыт, эдьиийиҥ дьиэҕэ хаалла” диэн сөбүлээбэтэх баҕайытык этэн баран, ыксыы-саарайа тэйэ хаамта.
Халлаан лаппа хараҥарда. Мин ыксаан таһырдьаттан олох киирбэтим. Ол эрээри санаабар хайдах эрэ “Дима кэлэн кыыһырыа” диэммин маҥан былаачыйабын олох устубатым. Эдьиийим хаста да, батыһа сылдьан этэ сатаабытын, саҥата суох истэн эрэ кэбистим. Бу сылдьан саҥа салаллыахтаах олоҕум туһунан арааһы бары санаатым. Диманы үчүгэйдик билбэппин эппит, тоҕо да ыксаан эргэ бардахпыный диэн кэмсинэ быһыытыйдым. Тииһим ыпсыбат буолуор диэри дьагдьайа тоҥнум. Дьон хараҕар быраҕыллымаары эргэ ампаар кэннигэр саһан олордум. Арай оннук тоҥон ибигирии олордохпуна, борук-сорукка киһим тилиэс-былаас дайбанан, үс уолу кытта уулуссанан айдаара-куйдаара иһэрин көрөн, олус соһуйдум. Олорор сирбиттэн тута ойон туран, олбуор таһыгар тахсан, утары сүүрэн тиийдим.
Арай киһим миигин көрөөт, сэттэ этээстээх маатырыны түһэрдэ. Уолаттара буойа сатаатылар да, киһим тохтуур аата суох. Иһиттэхпинэ, мин саҕа күүлэйдьит кыыс суох эбит, кини баар буолан өссө аһынан, бу акаарыны кэргэн ылбыт курдук. Мин кэлэйэммин, били мааны көстүүмэ бүтүннүү бадараан буолбутун көрөн, тута ытаан бардым. Барыта да мунньуллубут быһыылаах. Ытаабыппар киһим уун-утары кэлэн баран, көрүөх бэтэрээ өттүгэр, ытыһынан сирэйгэ биэрдэ уонна баттахпыттан соһон бадарааҥҥа булкуйан киирэн барда. Ол буола турдахпытына, уолаттара ампаалыктанан кэлэн, Диманы буойан туттулар уонна хараҥаҕа муннукка, ханна эрэ состулар. Мин саҥата суох кистээн ытыы-ытыы дьиэбэр киирдим. Эдьиийим барахсан кыра уолун көтөхпүтүнэн, туох буолбутун ситэ өйдөөбөккө даҕаны:
-Хайаа, Астра, туох айылаах буоллуҥ?-дии-дии миэхэ аан айаҕыттан утары хааман кэллэ.
-Ээ, Дима итирик кэлбит, онтон кыыһыран сүүрэн иһэн бадарааҥҥа оҕуннум,-диэтим.
Эдьиийим бэркэ соһуйда, ол да буоллар, миигин уоскута сатаан буолуо:
— Чэ эдэр киһи табаарыстарын кытта аһаатаҕа, арыгыны испэт буолан итирэн хаалаахтаатаҕа.Былаачыйаҥ киртийбититтэн ытаама, сууйохпут буоллаҕа. Димаҥ өйдөннөҕүнэ кэпсэтээр,-дии-дии миигин кууһан ылла. Мин тута чугас киһим сылааһыгар уоскуйан, налыйан хааллым.
Сыбаайба онон иккис остуола буолбата. Дима ол түүн дьиэтигэр хоно кэлбэтэ. Мин түүнү быһа харахпын килэччи көрөн сыттым. Олохпор аан маҥнай улахан алҕаһы оҥорон эрэрбин өйдөөбөккө эрэ, арааһы барытын эргитэ санаатым. Эмиэ даҕаны дьоммутун сүпсүгүрдэн сыбаайба той оҥорон, ороскуот бөҕөтүгэр киирэн баран, үрүө-тараа сырсыбат буоллахпыт. Акаары, эдэр санаабар тута арахсар туһунан толкуй төбөбөр букатын киирбэтэ. Дима итинник быһыыламмытын кимиэхэ да кэпсиэм суоҕа, сарсын бэйэтин кытта кэпсэтиэм, миигин өйдүөҕэ хайаан да диэн өссө эрэл кыымнаах сыттым. Ийэм эрэйдээх баара буоллар айманыа аҕай эбит.Чэ суоҕа да үчүгэй эбит. Итинник ону-маны акаарытык толкуйдуу, үгүһү-элбэҕи саныы-саныы, сарсыарда бөтүүк хаһыытын истэ сытан, кыбыс-кытаанахтык утуйан хаалбыт этим.
Арай оннук утуйа сыттахпына, ким эрэ арыгы чаанынан саба үрэн, кыбылла-кыбылла аттыбар киирэн сытта. Тута кимин сэрэйдим. Туран баран хаалыахпын баҕарбытым да, илистибитим бэрт буолан салгыы утуйан хаалбыт этим. Түүн ону-маны барытын түһээтим. Хаҥыл үрүҥ сылгыны миинэн баран алаас устун сүүрдэбин. Онтум сыбыдах, ыҥыыра да, муоһалыыр быата да суох. Охтумаары сиэлиттэн тутуһабын да, атым мөҥөр, айаас дуу дии санаан олус куттаммыт курдугум да, эмискэ уһукта биэрдим.
Күн ортото буолбут быһыылааҕа. Саҥата суох таҥнан, саалаҕа таҕыстым. Бороскуо куукунаттан тахсан чэйгэ ыҥырда. Мин суунан-тараанан, киһитийэн баран остуолга кэлэн олордум. Дима дьоно бары мин сирэйбин-харахпын кэтиир курдуктар. Бэйэм эдьиийдээх күтүөтүм, аҕам таһаараа ыалга хоно баран киирэ иликтэр этэ.
-Ити уол тура илик дуо?-диэн хос диэки көрөн олорон аҕалара Дьөгүөр ыйытта.
-Суох,-диэн баран мин умса көрөн кэбистим.
-Чэ, тоойуом, туох диэххэ сөп эбитэ буолла… биһиги уолбут хайдаҕын биһиги бары бэркэ билэбит. Онон сыбаайба киһилии түмүктэммэтэҕэр туох да диэн эйиигин хомуруйар кыахпыт суох. Итинник киһини тулуйдаххына эрэ киһи буоларыҥ буолуо,-диэтэ аҕата уонна буруйдаах киһи курдук, көхсүн этиттэ.
-Кыра эрдэҕиттэн атаахтатан кэбиһэммит олус бас-баттах. Биһигини кытта аанньа ахтан кэпсэппэт даҕаны, мордьойор эрэ. Эдьиийин, быраатын дьонунан да аахпат курдук. Чэ, онно барытыгар биһиги, төрөппүттэрэ, буруйдаахпыт, сатаан ииппэтэх буоллахпыт. Бу диэн уонна эттэххэ, арыгыны сатаан испэт, содуомнаах майгылаах,-диэтэ Дьөгүөр.
-Чэ, бээ, оҕоҕун наһаа хомуруйума, сүрүн баҕаһын, саҥа ыал буолбут дьону. Дьахтар киһи быһыытынан албыннаһан сылдьыа буоллаҕа,-диэн Дима ийэтэ сөбүлээбэтэх курдук иэдэс биэрэн, чэй кута турда.
-Суураа, баары эттим дии, Астра оттон кинилиин олох олоруо буоллаҕа, соһуйа сылдьыбатын. Биһиги үйэлээх сааспытыгар арыгы диэни испэтэх дьоммут дии, кими батан итинник эбитэ буолла,-диэт, чыпчырынан кэбиспитэ, Дьөгүөр иннин биэрэр санаата суох этэ.
Мин истибиппин итэҕэйиминэ чэйбэр чачайа сыспытым. Оттон Димаҕа ким итирэ-итирэ киэптиир этэй, түүннэри сыгынньах күрэтэрэй диэн ыйытыахпын баҕарбытым да, бачча элбэх дьон ортотугар Дьөгүөр сымыйалаабатаҕа илэ чахчы этэ. Кырдьык даҕаны, кимиэхэ бу кэргэн таҕыстым, тоҕо сүрэй диэн хомолто-курус санаа үүйэ-хаайа туппута. Уку-сакы чэйдээбитэ буолаат, хоско төттөрү киирбитим. Дима утуйа сытар этэ. Аанньал кэриэтэ кэрэ сирэйигэр күн уот күлүмүрдүү, көөчүктэнэ оонньоон, миигин элэктиир курдуга. Саҥата суох сокуонунан суруллубут кэргэним таһыгар сукуллан олорбутум. Сотору Дима уһуктубута, соһуйбут курдук миигин көрөөт, сып-сап туран, таҥнан барбыта. Онтон иннибэр кэлэн, тобуктаан олорон эрэ:
-Чыычаах, бэҕэһээ дьаабыланным аҕай да, бырастыы гын, тугу да өйдөөбөппүн. Олох акаарыбын… аны хаһан да итинник быһыыланыам суоҕа. Арыгыны, дьиҥэр, сатаан испэппин… ол иһин итирэн хаалбыппын. Астраа, бырастыы гын миигин,-дии-дии ытыстарбын тутан олорон, уулааҕынан-хаардааҕынан көрө-көрө ааттаһан барбыта.
-Сирэйгэ охсубуккун, бадарааҥҥа булкуйбуккун эмиэ өйдөөбөккүн дуо?-диэммин кытаанахтык ыйыппытым.
-Оо, аата сүрүн, дьаабы дии…пахай… суох…өйдүүрүм буоллар чыычаахпын оннук дьаабылыам дуо? Аны арыгыны хаһан да иһиэм суоҕа. Итэҕэй миэхэ. Мин эйиигин наһаа күүскэ таптыыбын,-диэн баран бүтүннүү дьаар сыттаах айаҕынан уоспуттан уураан ылбыта. Мин акаары эмиэ итэҕэйбитим. Буолбуту тута барытын бырастыы гынан, чахчы, бу кэннэ олохпут атыннык салаллыа диэн бүк эрэммитим.
***
Сыбаайба кэннэ төттөрү дойдубутугар кэлэн, мин дьонум дьиэтигэр, ыал дьон сиэринэн олорон барбыппыт, сотору кэминэн хат буолбуппун билбитим. Оо, Дима ону истэн үөрбүтүөн. Ыйтан ордук киһим туох да буолбатаҕын курдук, аанньал кэриэтэ миэхэ харыстабыллаахтык сыһыаннаһан сылдьыбыта. Иккиэн үлэлиирбит. Киһим кыралаан бииргэ үлэлиир дьонун, аймахтарын син да мөҕүттэрэ да, кэлин үөрэнэн наадыйбат буолбутум. Мин эмиэ уоскуйан, налыйан, сэрэхпин букатын сүтэрэн кэбиспитим.
Биир үтүө күн куораттан тастыҥ, саастаах ийэм эдьиийэ Маайа кэлэбин диэн телеграмма оҕуста. Димаҕа эппиппэр төрүт сөбүлээбэтэ. Дьон дьиэбитин тэпсилгэн оҥостоллор дуо ол, кэлбэтин-хайаабатын диэтэ. Уопсайынан, дьон сылдьарын сөбүлээбэтин мин дьиэбэр киириэҕиттэн өйдөөбүтүм. Аһыылларын, хайдах тутталларын, саҥаралларын-иҥэрэллэрин, илиилэрин төһө сууналларын, бэл, дьыбаан сабыытын хайдах имитэллэригэр тиийэ кыраҕатык кэтиирэ. Кыһыыта, кэллэхтэринэ сирэйдэригэр бэрт бөҕө буолара. Тахсан барааттарын кытта миигин эккирэтэ сылдьан ыалдьыттар итэҕэстэрин ыйара, аны хаһан да кэлбэтиннэр диэн миэхэ маас-таас курдук этэрэ.
Төһө эмэ киһибэр кырдьаҕас эдьиийим миэхэ ийэм кэриэтэ күндү киһим, өр буолуо суоҕа диэн этэ , быһаара сатаабытым үрдүнэн, кэллэ да мин арахсан барыам, ыал дьон биир санаанан сылдьыахтаахтар, тоҕо миигин убаастаабаккын, киһи дии санаабаккын, оччо сэниигин дуо диэн эппитин этэ, хат кэбиэлии сылдьыбыта.
Ол да буоллар эдьиийим барахсан кэлиэхтээх күнүгэр үөрэн-көтөн, кэһии бөҕөлөөх тиийэн кэлбитэ. Дьиэҕэ киирээт, миигин кытта куустуһан, сыллаһан баран сонун ыйыы турдаҕына, хостон Дима тахсан кэлбитэ. Билигин аҕай ыалдьыт кэлэрин утара олорбут бэйэтэ, күлэн-үөрэн:
-Дорооболоруҥ, Димабын, Астра кэргэнэбин,-диэбитинэн ыскааптан таапачка булан утары ууммута. Мин көрбүппүн итэҕэйиминэ олус бэркиһээбитим.
Эдьиийбит Маайа олорбут биир нэдиэлэтэ биллибэккэ ааспыта. Күн аайы Дима эдьиийбин кытта ону-маны буолары-буолбаты ылахтаһаллара, киэһэтин бэйэ-бэйэлэрин дьээбэлэһэ-дьээбэлэһэ лотуо оонньууллара. Мин испэр, хата, олус үөрбүтүм. Киһим эдьиийбэр илин-кэлин түһэн, куруук миигин хайҕыыра. Хайдах курдук үчүгэй кыыһы кэргэн ылан дьоллооҕун күн ахсын тоһоҕолуура.
Арай барар күнүгэр эдьиийим:
-Чэ, Астра, мин бу дойдубуттан олус дьоллоох төннөн эрэбин. Төһө уһуурум эбитэ буолла. Хата, оҕом наһаа үчүгэй уолга кэргэн тахсыбыккын. Киһи киһитэ эбит. Өлөр да буоллахпына онон холкутук барар эбиппин,-диэбитэ. Оо, бу түгэҥҥэ олус үөрдэхпиэн, чахчы, бэйэбин олус дьоллоох киһинэн ааҕыммытым.
Арай тахсаатын кытта, аҕыйах мүнүүтэ буолаат, киһим эдьиийим сыппыт хоһугар киирэн утуйбат таҥастарын барытын таһааран күүлэҕэ тамнаата.
-Бар, аймаҕын таҥаһын барытын тэбээ. Эчи сыта-сымара дьаабытын. Түөһэйбит аймахтаргын миигинэн сааратар киһи оҥоһуннуҥ да? Өссө дьоллоохтук өлөр киһи буоллум диэбит буола-буола. Өлөр буоллаҕына өлөн көрдүн! Өссө дакылааттаабыт, күндүмсүйбүт буола-буола! Ытыыр биллибэт! Тугу дөйөн тураҕын, таҕыс бар!-диэн умайыктанан турбутугар, таһырдьа күүлэҕэ тахсыбыппын бэйэм да билбэккэ хааллым. “Эс, тугуй бу, уопсайынан, кими кытта олоробунуй бу” диэн хобдох санаа үүйэ-хаайа тутта. Саҥата суох тахсан таҥастарбын биир-биир тэбээтим.
Бу сырыттахпына Дима эмиэ таһырдьа тахсан күүлэ кирилиэһигэр харбаата, табахтаата. Онтон кэннибиттэн кэлэн ыга да ыга кууста.
-Чыычаах, бырастыы гын. Наһаа кыыһырдыҥ да, чэ кыыһырыма. Бүт, эйэлэһиэх. Кырдьык, мин эдьиийгин наһаа өр тулуйдум дии. Саатар барытыгар өйдөөҕүмсүйэ, үөрэтэ сылдьар эмээхсин батта. Киһи ньиэрбэтин сиир. Хап-халыҥнык килиэпкэ арыытын сыбанар.Чэйигэр үстүү куһуок саахар куттар. Көрбөтүҥ да, ама?-дии-дии иэдэспиттэн сыллаата.
-Дима, эн кыыһыраҕыҥ буолбатах дуо? Өскөтүн, оччо сөбүлээбэтэх буолан бараҥҥын, тоҕо сирэйигэр эппэккин,- диэн тымтан турдум.
-Тугуй, миигин куһаҕан киһи диэн көрдөрө сатыыгын дуо? Астра, эбэтэр миигин оччо акаары диигин дуу? Киһини кыынньаама эрэ. Бэйэм нэһиилэ турабын, бүт, айа. Эдьиийиҥ да ньиэрбэбин сиэбитэ сөп!-диэт, силбиэтэммитинэн, күүлэ аанын хайа быраҕан дьиэтигэр киирэн хаалла.
Мин олус кыһыйдым да, хата, эдьиийим барахсан бу дьаабы буоларбытын билбэккэ барда диэн испэр үөрэ санаатым.
Чэ, бу да кэннэ биирдэ эмэ хам-түм сэрэтиитэ аймахтарым кэлэн бараллара да, Димам сирэйдэригэр бэрт бөҕө буолан баран, кэннилэриттэн куруук үөҕэригэр үөрэнэн барбытым. Бэйэтин аймахтара букатын да кэлбэттэрэ. Уолларын билэллэрэ бэрт эбитэ дуу, сорохторун Астра дьон сылдьарын сөбүлээбэт диэн сүөргү сураҕы тарҕаппытыттан эбитэ дуу. Уопсайынан, дьон мээнэ сылдьыбат ыала этибит.
Онтон күһүн хортуоска хомуура саҕаланна. Субуотунньук бөҕө. Биһиги да Дималыын туора турбатыбыт. Мин төһө да аҕыйах ыйдаах хат буолларбын, туох да үлэтиттэн туора турар санаам суоҕа. Арай оннук үлэлии сылдьан, бэркэ сылайан түүн олус кытаанахтык утуйа сыттым. Түүн ортото Дима миигин уһугуннарар, санныбыттан күүскэ баҕайы тардыалыыр. Хайдах буоллаҕай, диэн харахпын саҥа арыйыах курдук буолан истэхпинэ:
-Бу кимиэнэй? Көссүүҥ киэнэ дуо?-дии-дии сирэйбэр хара куурканы бырахта.
Мин наһаа соһуйдум.
-Ээ, бээ, кимиэнэй, кырдьык даҕаны… ээ, Өлүөскэ киэнэ дии, бэҕэһээ хаалларбыта дуу,-диэтим, хайдах эрэ уубар аҥаарыйа сылдьар буолан, өлөр быабар, көнөтүнэн этэн биэрдим.
-Оччотугар көссүүгүттэн, Өлүөскэҕиттэн оҕолоно-оҕолоно, миигин албыннаан, сымыйанан эргэ барбыт эбиккин, сүөһү! Ол иһин Өлүөскэ сыбаайбаҕа “кылааспыт кырасаабыссата” дии-дии бэркэ ымаҥныыр этэ. Атын кырасаабыссата буоллаҕыҥ!-диэт киһим баттахпыттан соһон түһэрэн биир кэм тохтоло суох тэбиэлээн барда.
-Дима, хайдах буоллуҥ, Өлүөскэ хортуоска аҕала сылдьан, күнүс чэйдээн ааспыта, мааны кууркатын устан, аҕам эргэ сонун кэппитэ, ыксыы сылдьан умнубута!-дии-дии кырдьыкпын булаары тыын быһаҕас тыына-тыына, тура сатаатым.
Өйдөнөн кэлэммин киһим сирэйин көрбүтүөм… били абааһы илэ сылдьара бу дииллэрин курдук амырыын сирэй-харах этэ. Харахтара хааннааҕынан көрөн, икки хойуу хааһа түрдэстэн, таныытынан тыынан көрүөхтэн сүөргү, олох билбэт, атын күтүрүм турара.
Эмискэ киһим хабарҕабар түһэн тыыммын хаайан киирэн барда. Мин ол быыкаа, хачаайы кыыс барахсан туох оннук күүстээх буолуохпунуй? Чэ, күн сирэ быраһаай, өллүм дии санаатым, ханна барбыппын билбэккэ хааллым.
Биирдэ өйдөммүтүм, ороҥҥо сытар эбиппин. Төбөм оройунан Дима өҥөйөн олорор. Дэлби сымнаабыт, миигин аһыммыт көрүҥнээх:
-Чыычаах, бырастыы гын, тоҕо эн ол-бу араас дьону дьиэҕэр аҕалаҕын. Өлүөскэ оҕото буолбатах эбит, арба биир ый анараа өттүгэр Халыматтан кэлбитэ дии. Барытын ааҕан, суоттаан көрдүм. Ол гынан баран хортуосканы, ама, мин киллэрбэт үһүбүн да? Куул хортуосканы кыайбат диигин дуу? Киһини кыыһырдаҥҥын бу дьаабылана сытаҕыҥ. Эн үчүгэйдик сылдьарыҥ буоллар, маннык буолуо этэ дуо? Өйдүүгүн, туох диирбин?-диэтэ.
Мин кутталбыттан:
-Өйдүүбүн,-диэтим.
-Аны итинник гыныма, хааммын иһимэ. Сөп,-диэн баран сүүспүттэн уураан ылла.
-Сылаас чэй иһэҕин дуо? Туругун хайдаҕый? Тугун да ыалдьыбат дуо?-дии-дии ургум-эргим тутта.
-Ээ. Суох, чэй испэппин. Айуу, сиһим ыалдьар,-диэтим.
-Чэ, артыыстаама, сискин тыыппатаҕым. Ити таах мээнэ, быыкаа, массаас кэриэтэ буоллаҕа. Дьиҥнээхтик кыыһырдахпына атын буолабын,-дии-дии баттахпыттан имэрийдэ.
-Утуктаатым, утуйуохха,-диэтим мин уонна улаҕа диэки хайыстым. Ол түүнү быһа эмиэ арааһы санаатым. Олохпор бастакыбын арахсар туһунан быстах толкуй киирэн ааста. Кимиэхэ эмиэ кэпсиэхпин, тугу эмэ сүбэ ылыахпын наһаа баҕардым эрээри, кыбыстыыта бэрт курдук. Бэйэм да буруйдаахпын быһыылаах. Кырдьык, тоҕо да ыксаан Өлүөскэни ыҥырдым буолла? Дима да бэйэтэ киэһэлик, үлэ чааһын кэннэ ылыан сөп этэ буоллаҕа дии санаатым. Утуйбутун кэннэ саҥата суох кистээн ытыы сыттым.
***
Бу кэннэ күн-дьыл биллибэккэ, субуллан ааһан истэ. Күүтүүлээх Саҥа дьылбыт тиийэн кэллэ. Арай Дима тэрилтэтин кытта бырааһынньыктыы барабын диэн турда. Мин испэр хайдах эрэ ытырыктаттым. Чэ ол эрээри дьону кытта сырыттын, испэт ини диэн бүтэһик эрэлим кыыма син да күлүм гынар. Ытыар дылы киэргэнэн, тахсаары туран киһим:
-Күүлэн аанын хатанан олор, итириктэр игин элбэхтэр. Утуйумаар, түүн уон икки диэки кэлиэм,-диэтэ. Мин хап-сабар кэнниттэн тахсан талыр гына ааммын хатаан кэбистим.
Арай, доҕоор, уон икки буолла. Киһим суох. Олус ыксаатым. Хаста да таһырдьа тахса сырыттым. Хас массыына тыаһын, ыт-кус саҥатын тыыммакка да иһиллээн олордум. Арай түүн икки чааһы ааһыыта күүлэбин олус күүскэ тоҥсуйан дибдийдилэр. Сүрэҕим дуома парк гынна. Сүүрэн тахсан күүлэм аанын арыйбытым киһим өһүөннээҕинэн көрөн итирик турар эбит. Соно нэлэкэй, илиитигэр аһыллыбыт буокка кыбыныылаах.
-Ыт тыҥата, ааҥҥын тоҕо хатанныҥ? Кимниин көссүүлэһэ сытаҕын!-диэт, буоккатынан сирэйбин сууралаата.
-Дима, хайдах буоллун, итириккин дуо?-диэн баран дьиэм иһигэр куотан киирдим. Ол миигин өр гыннаҕай, кыра дьиэ иһигэр ситэ баттаата да, уһун баттахпыттан ылан муостаҕа состо.
Оо, араастаан көрдөһө, ааттаһа сатаатым да, миигин истиэ бэйэлээх буолуо дуо? Санаабар мүнүүтэ-чаас олус бытааннык ааһар. Оҕобун тыыппатар ханнык диэммин испин икки илиибинэн саба кууһан сытабын. Наар илиигэ, атахха тэбэр, сирэйбин тыыппат. Саҥа туран үнүөхтүөх курдук буолан истэхпинэ харбаан ылла уонна остуолга дэллэриттэн илтэ.
-Атаҕым таҥаһын уһул. Аччыктаатым. Аскын тарт, -диэн баран олоппоско тиэрэ түһэн кэбистэ. Мин кутталбыттан тыын быһаҕас тыына-тыына кирдээх бачыыҥкатын уһулан ырычаахтастым.
-Бар, кирдээх илиигин суун. Кэл, чыычаах, таптыыгын дуо миигин. Уоспуттан сыллаа,-дии-дии бүтүннүү табах сытынан аҥылыйар, бүтүннүү сыыҥ-сыраан уоһун чорбоҥнотор. Мин сиргэннэрбиин да сып-сап тиийэн уураан ыллым.
-Чыычаах, тоҕо куһаҕаннык ууруугун, күүскэ уураа,-диэн баран баттахпыттан тарта. Хайыахпыный, эмиэ бу сырыыга өр уураатым. Оо, бу түгэҥҥэ киһибин абааһы көрөн төһөлөөх дууһам муунтуйбутун, хаанынан ытаабытын, тугу-тугу санаабыппын айбыт таҥара бэйэтэ билэн эрдэҕэ.
Оннук ньаҕайданан аһаабыта буола олорон наар мин куһаҕаммын ырытар. Бар, ол атах таҥаһын ыскаапка ук , көр,ити чаанньык кирин сот, ыксаатаргын манан көннөр, оһоҕун иннин инэн сиппий,- дии-дии биир кэм дьаһайа, киэбирэ олорор. Чаанньыгын хаста да оргуттаран чэй истэ. Ол былаһын тухары миигин, бииргэ үлэлиир дьонун үөҕэр.
Онтон эмискэ:
-Чыычаах, топпотум. Бараҥҥын Халтай Сэмэннээхтэн биир буокката иэс ылан кэл. Бэйэм төлөһүөм, -диэтэ.
Мин соһуйаммын:
-Дима, хайдах буоллуҥ, сарсыарда 4 чаас буолла дии. Ама дьон утуйа сыттахтара,-диэтим.
Киһим онуоха кыбдьыгыра түһээт ойон туран кулгаах тааска биэрдэ. Мин эрэйдээх сарылаабытынан, син хайдах эрэ мүлчү туттаран, баччаҕа кэлэр быабар, атах сыгынньах ыалларбар Балбааралаахха куоттум. Киһим тоҕо эрэ кэннибиттэн эккирэппэтэ. Хата, эрдэһит ыал аҕалара Баһылай оҕонньор түүннэри чэпчэтинэ турарыгар түбэһэммин, оҕонньор сүрэҕин хайыта сыспыт этим. Мин сүүрэн иһэрбин көрөн уолуйа куттаммыт этэ. Ол да буоллар утары кэлэн, тута дьиэтигэр киллэрбитэ. Мин ытыы-ытыы барытын кэпсээн биэрбитим. Дьонум дэлби сөҕөн, соһуйан, улаханнык кыыһыран, сотору кэминэн армияттан саҥа кэлбит уолларын кытта Димаҕа тахсыбыттара. Арай дьонум дэлби соһуйан, көрбүттэрин итэҕэйиминэ киирбиттэрэ. Дима туох да буолбатаҕын курдук муоста сууйа, иһит хомуйа сылдьар үһү. Дьон киирбитигэр дэлби соһуйбут. Итиригэ ханан да суох, хата, миигин сүтэрэн, аймана олоробун, таһырдьа куттаан тахсан баран сүттэ диэн кэпсээннээх буолбут. Өссө бу дьахтар ыалдьара буолуо, таҥыннын диэн этэрбэспин, соммун, халыҥ таҥастарбын биэрэн ыыппыт. Ону истэн ийэлэрэ Балбаара бастаан итэҕэйбэтэх курдук кэлэн сирэйбин-харахпын одуулаабыта, онтон күөх баламах илиибин, атахпын көрөөт:
-Астра, өйдөөх кыыс буолларгыт куот, дьэбириэй эбит, таах мээнэ киһини дьыалаҕа эрийииһи, итинник киһи көммөт. Маннык таҥастаах олорон кырбанным диэтэххинэ ким да итэҕэйиэ суох. Бу түүн сынньан, манна биһиэхэ хон, аҕаҥ аахха барытын, тугу да кистээбэккэ, баарынан кэпсээн биэр. Кэлиэхтээх кыра киһигин санаа,-диэбитэ. Мин тугу гыныахпын билбэккэ, муммут кус оҕотун курдук мээнэнэн көрөн олорбутум. Чахчы, маннык буоллаҕына, сатаан олоруо суохпут дии санаабытым.
Түүн аанньа утуйбатаҕым. Этим-сииним уот аһыйан дьэ ыалдьан барбыта, ону кытта дууһам муунту буолан, өйүм-санаам харааччы буккуллан, хайдах, туох диэн Диманы кытта кэпсэтэрбин былаанныы сыппытым. Ол түүн бэйэм бэйэбэр аһаҕастык билиммитим – мин кэргэммиттэн куттанар эбиппин. Эмиэ саҥата суох ытыы-ытыы, төрүү илик киһибин ыга да ыга кууспутум. Санаабар, бу түгэҥҥэ миигин өйдүүр, өйүүр, көмүскүүр киһим кини эрэ баар курдуга. Итинник аҕалаах оҕом хайдах эмэ тыыннаах хаалан, этэҥҥэ буоларыгар, билэр-билбэт таҥараларбыттан барыларыттан көрдөспүтүм.
Сарсыҥҥытыгар диэххэ дуу, ол күн сарсыарда сэттэ саҕана ыалларым аанын сэрэнэн ким эрэ тоҥсуйан тибигирэппитэ. Мин сүрэҕим дуома куттанан, биир кэм доҕуурга иҥнибит туллук курдук битигирии мөхсүбүтэ.
Балбаара түннүк сабыытын арыйаат:
-Астра, киһиҥ кэлбит. Өйдөммүт быһыылаах. Хайдах гынаҕын? Үүрэбин дуу?-диэбитэ.
Мин эмиэ хайдах эрэ биһиги айдааммытыгар туора дьону буккуйан эрэбин диэммин:
-Ээ, суох, Балбаара, махтал, хоннорбуккутугар, өйөбүл, сүбэ-ама буолбуккутугар, бэйэбит быһаарсыахпыт,-диэбитим уонна сып-сап таҥнан, таһырдьа тахсыбытым.
Киһим уутун тохпут оҕо курдук умса көрөн, тэлгэһэҕэ соҥуоран турара. Тахсааппын кытта сүүрэн кэлбитэ:
-Астра,чыычаах, бырастыы гын. Ынырык дьиикэйбин дии. Хайдах итинник буолбуппунуй? Бэйэм бэйэбиттэн кэлэйэбин. Аны итинник хаһан да гыныам суоҕа. Эр киһи тылын биэрэбин, үтүө киһи биир тыллаах. Чыычаах, бырастыы,-дии-дии тобугунан сыыллан кэлбитэ.
-Тур, аата сүрүн, дьаабыланыма, дьон көрүө. Бардыбыт дьиэбитигэр,-диэн аны бэйэм кинини туруору тардан сосуһан киирэн барбытым.
Киһим үөрэн сэгэс гынаат, сып-сап илиибиттэн сиэтэн дьиэбит диэки ыксыы-саарайа хаамса турбуппут. Дьиэтин иһигэр киирээт, эмиэ идэтинэн, илин-кэлин түһэн барбыта. Өйөөн илдьэн ороҥҥо сытыарбыта.
-Чыычаах, сотору чэйдиэхпит, тугу сиэххин баҕараҕын? Барытын буһарабын,-диэбитэ.
Мин киһи эрэ буолларбын, кытаанах санаабын киллэрэн:
-Дима, эн миигин туох да сылтаҕа суох кырбаатым, уһун түүнү быһа утуппатым дии санаабаккын да? Бу илиим-атаҕым күп-күөх, оҕобут куоппатаҕар махтал. Мин хайдах эрэ маннык олоруохпун баҕарбаппын. Арахсыахха,-диэбитим.
Киһим тута дьэбин уоһуйа түспүтэ.
-Тугуй, ити бэҕэһээ кыратык таарыллыбыккын кырбанным диигин да? Кырбыы соруннахпына эйиигин баҕас суорҕан-тэллэх буолуоххар дылы кырбыыбын буоллаҕа. Ол баар, кырбаныы диэн. Эн бэйэҥ тугу гыммыккын толкуйдуугун дуу, суох дуу? Мин эн буруйа суоҕуҥ буоллар, тугу да гыныам суоҕа этэ.
— Бэҕэһээ ааҥҥын хатанан баран тоҕо өр баҕайы таһырдьа миигин тоҥордуҥ. Бу көр, тарбахтарым оннооҕор иһилийбиттэр, киһини өлөрө сыспыппын диэбэккин да?-дии-дии уон тарбаҕын сарас гыннаран, мин сирэйбэр утары анньыбыта.
-Дима, оттон эн ааҥҥын хатаар диэбэтэҕиҥ дуо? Эн итирик кэлбэтэҕиҥ дуо, арыгы иһиэм суоҕа диэбитиҥ дии,-диэн баран түҥнэри хайыспытым.
-Суох, олох итирик буолбатах этим. Чэ, ааны хатаа диэбитим, ону билинэбин. Онтон эн тоҕо чааһы быһа арыйбакка киһини бачча тымныыга үлүтэ сыстыҥ?-диэн баран киһим сыҥаахпын харбаан ылан, сирэйбин бэйэтигэр тардан, уун-утары тобулу көрдө.
Мин сатаан кырдьыкпын булбаппын өйдөөтөрбүн даҕаны:
-Дима, мин ийэ, эн аҕа буолаары сылдьабыт. Ама, хайдах маннык усулуобуйаҕа киһи буолуой?-диэтим.
Киһим икки хааһын түрдэһиннэрэн, хааннааҕынан көрөн олорон:
-Онно бартыгар ким буруйдааҕый? Ким сыгынньах түүннэри ыалга күрүүрүй? Ким кэргэнин киһилии бырааһынньыкка аһаппатый, аһы ас курдук? Ол Халтай дьиэтэ оччо ыраах да? Баара-суоҕа үс дьиэ нөҥүө. Мин биир көрдөһүүбүн сатаан толорбоккун. Ону аҕалбытыҥ буоллар туох да айдаан тахсыа суоҕа этэ. Иһэн баран утуйуохтаах этим. Атын дьахталлар кэрэгэттэригэр оннук сыһыаннаһаллар. Оттон эн хайдаххыный? Аны ол-бу буолан куймаҥалыаҥ дьэ да атыннык кэпсэтиэм. Өйдөөтүҥ да, чыычаах,-диэн баран икки ытыспын олус күүскэ хам тутта.
Мин эрэйдээх куттаммыт омуммар хап-сабар:
-Чэ, сөп, өйдөөтүм, аны итинник гыныам суоҕа, -диэтим.
-Дьэ, Астра, маладьыас. Ол иһин өйдөөх дьахтаргын иһин мин эйиигин таптыыбын. Кэһэйдэххинэ киһи тылын истэр буол. Мин хаһан да, тугу да сылтаҕа суох гыммаппын. Ээ, арба, уонна арахсар эҥин диэнинэн олох оонньоомо. Ыал арахсара аньыы,-диэн баран туран оһоҕун иннигэр олорон табахтаан барда.
Мин мөккүһэр, утары этэр кыаҕа суох буоламмын, үөһэ тыыммытым, били этиэх-тыыныах, санаабын барытын тоҕо тэбиэх буолбут күүстээх, хорсун санаам мэлис гыммыта ырааппыт этэ. Эмиэ бэйэбин буруйданан, акаарыбыттан кэмсинэ санаан баран, хоспор киирэн сыппытым. Сотору Дима киирэн эмиэ сүүспүттэн сыллаабыта.
-Чыычаах, утуй, сынньан уонна итинник аны акаарытык быһыыланыма,-диэбитэ. Мин саҥата суох кэҕиҥнии-кэҕиҥнии, саҥата суох харахтарбын симэн, утуйбута буола сыппытым.
***
Саҥа дьыл син этэҥҥэ ааспыта. Дьон сиэринэн сэттэ ыйбар дылы олорбуппут. Бэлиэр, улахан тымныылар бүтэннэр, сандал саас иһэрэ биллэн эрэрэ. Күн уота күнүһүн сааскылыы ылаарара, халлаан хойутуу хараҥарара, илинтэн тэбэнэттээх, мэник тыаллар түһэллэрэ. Таһырдьа сылдьыахха, күүлэйдиэххэ туох да олус кэрэ кэмнэр үүммүттэр этэ.
Арай “Универмаг” маҕаһыыҥҥа ону-маны көрө сылдьан, дьүөгэбин Марыыҥканы көрсө түстүм. Кыыһым миигин көрөн баран ааһа бара турда.
-Тыый, Марыыҥка, хайдах буоллуҥ? Киһини билбэт буоллуҥ дуо?- диэн өмүрбүппүн бэйэм да билбэккэ хааллым.
-Тугуй ол, күүлэйдьит кыыһы кытта кэпсэтээри гынаҕын дуо?-диэн утары ыйытта.
-Хайдах буоллуҥ, Марыыҥка, ким эйиигин ол инньэ диирий?-диэтим.
-Оттон эн оскуолаҥ учууталлара бары билэллэр үһү дии, хас көссүүлээхпин. Эйиигин кэпсии аҕай сылдьар дииллэр. Уопсайынан, кэргэн тахсыаххыттан наһаа да уларыйбыккын,-диэт, кэлэйбиттии тиэрэ хайыста.
Мин соһуйаммын, хараҕым муҥунан көрдүм.
-Дииллэр диэмэ. Ким инньэ диирий, чопчу аатын эт, аата сүрүн. Мин эн тускунан үйэлээх сааспар кимиэхэ да, тугу да куһаҕаны кэпсии иликпин,-диэн кыыһыран, умайыктанан бардым.
-Полинка, Иванова Полина кэпсээбитэ,-диэт кыыһым атаҕын тумсун көрдө.
-Бардыбыт, Полинкаҕа,-диэтим да кыыспын соспутунан таһырдьа таҕыстыбыт.
Кыыһым хайдах эрэ өсөһүөхчэ. Мин олох бэйэбин өйдүөхпүттэн, дьүөгэбин билэрим бэрт буолан, инним диэки кимиэллээхтик дьулурутан истим. Кини эйэҕэс, улгум майгылааҕын да бэркэ билэбин.
-Аргыый, хаамп эрэ, иһиҥ улааппыт аҕай дии. Ыксаама,-дии истэ кыыһым. Мин саҥата суох буугунуу-буугунуу хаампыппын кубулуппаппын.
Полинкабыт, хата, маҕаһыынтан чугас олорор буолан аҕыйахта үктээн тиийдибит. Бүгүн үлэтин күнэ буолбатаҕын Марыыҥка эмиэ бэркэ билэр эбит. Баайыылаах ыт киҥнээхтик үрэн моргуйбутуттан куттана-куттана, улахан түннүктээх саҥа дьиэҕэ киирэн кэллибит.
Биһигини эрэ кэтэһэн турбут курдук, хостон Полинабыт тахсан кэллэ.
-Хайаа, бу кыргыттар, хантан кэллигит? Хата, киһини соһуттугут. Уой, Астра иһэ улааппыт аҕай,-дии көрүстэ. Мин аан айаҕар туран тута:
-Полинка, дорообо. Боппуроуос туруору уонна көнө. Эн мин Марыыҥканы күүлэйдьит диэбиппин хаһан, хантан иһиттиҥ?-диэн кыыһыра былаастаан ыйыттым.
-Тыый, бу да кыргыттар, ону билээри кэллигит да бу. Куттаамаҥ эрэ. Бээ, эрэ, Бүөккэ, Бүөкээ, кыргыттар туох диэбиттэрин иһиттиҥ да, ким, ким кэпсээтэ диэбиккиний?-дии-дии хос иһигэр кэргэнин үөгүлээтэ. Онтон эр киһи үлүгүнэйэр саҥатын иилэ хабан ылан:
— Байбал даа? Оттон Байбалга ким кэпсээбит? Дима даа? Хайа Дима? Хайбаныап да? Пахаай. Уой, кэргэниҥ кэпсээбит эбит, Димаҥ,-диэн баран Полиҥкабыт ып-ырааһынан биһиги диэки өйдөөбөтөхтүү көрөн кэбистэ.
Мин истибиппин итэҕэйиминэ бэри диэн бэркиһээн, сөрү диэн сөҕөн, дьүөгэбин хайдах итинник сымыйанан хараардыбытын уонна онно миигин балыйбытын өйдөөн, олох ис-испиттэн оргуйан турдум. Полиҥкабытын кытта ситэ быраһаайдаспакка да туран, таһырдьа уулуссаҕа тахсан Марыыҥкабар олоҕум дуомун барытын ыраас мууска ууран, биир тыынынан кэпсээн биэрдим.
Дьүөгэм барахсан олус соһуйда. Миигин оннук олоххо олорор эрэ диэн түүлүгэр да баттатан көрбөтөх эбит. Бырастыы гыннаран, хата, бэйэбин олус уйадытта. Таһырдьа тоҥорбутун билбэккэбит, күн көөчүктэнэ оонньоон бүппүтүн өйдөөн көрбөккө, ол мин хобдох кэпсээммин истэ уулуссаҕа балай да турдубут. Мин тыыным тахсан, хайдах эрэ чэпчээбиккэ дылы буоллум.
Ол туран дьиэбэр ыксыырбын, кыратык да хойутаатахпына, Димам кэлиэр дылы дьиэбэр суох буоллахпына, улахан айдаан тахсарын өйдөөн олус ыксаатым. Кыыспын икки иэдэһиттэн чоп гына уураат, алта чаас буолан эрэрин чаһыбар көрөөт, дьүөгэм хардатын истибэккэ, дьиэбэр сүүрдүм.
Арай дьиэбэр чугаһаан иһэн көрдөхпүнэ дьиэм уоттаах. Оо, киһим кэлбит, аһым да бэлэмэ суох, иэдээн, диэбитинэн күүлэм иһигэр халтарыйан охто сыһа-сыһа дьиэбэр көтөн түстүм.
Киһим эмиэ тимир тириитин кэтэн остуол муннугар түөһэллэн аҕай олорор эбит.
-Хайа, Дима, эрдэлээтиҥ да бүгүн? Маҕаһыыҥҥа сылдьаммын хойутаан хааллым,-дии-дии куттана-куттана сыгынньахтанан бардым.
-Ыт тыҥата, аһыҥ ханна баарый? Оһоҕуҥ уота куоппут, чоҕо да суох! Көр бу,- диэбитинэн баттахпыттан соһон аҕалан, оһох айаҕар бырахта.
-Ханна сылдьаҕыҥ? Хайа көссүүгэр сыттыҥ? Олүөскэҕэр да, кимҥэ дуу? Дьэ биллим эйиигин. Куруук мин үлэбэр бардахпына кэриискэлиир эбиккин! Акаарыны күлүү гынан эрдэххит дии! Эт, ханна сырыттыҥ, эт диибини дии!-дии-дии ынан кэлэн иэдэскэ сырбатта. Онтон тохтоло суох маҕайа-маҕайа санныга оҕуста, охторон түһэрэн сискэ тэбиэлээтэ. Иһим түгэҕэ биирдэ уот аһыс гынан эрэр курдуга да, ханна барбыппын билбэккэ хааллым.
Арай сып-сырдык дьикти күөх дойдуга тиийэн хаалбыт курдукпун. Ып-ыраах ийэм турар. Хайдах эрэ миэхэ кыыһырар, мөҕүттэр, тарбаҕын чочоҥнотон кэлимэ дииргэ дылы. Мин олус үөрэн “ийээ” дии-дии ийэбэр сүүрэн истэхпинэ, ким эрэ илиибиттэн тарта. Эмиэ кулгааҕым куугунаата, тулам барыта хабыс-хараҥа буола түстэ.
Биирдэ өйдөммүтүм муус маҥан сиргэ, ханна эрэ сытар эбиппин. Хайдах-хайдаҕый? Эмиэ да кырбанар курдукпун, эмиэ да быраастар тугу эрэ кэпсэтэллэр. Эмиэ да Дима кэлэн турар курдук. Чэ, өлбүппүн быһыылаах, сынньаныам буоллаҕа диэн санаабыкка дылы этим… арай биирдэ өйдөөбүтүм ким эрэ бэрт эйэҕэс куолаһынан:
-Чыычаах, хайа хайдаххыный?-диир. Ким ити миигин чыычаахтыырый, таҥаралара эмиэ Дима курдук киһи буоллаҕа дуу дии саныы-саныы, ыбыс-ыарахан халтаһаларбын арыйдым. Арай, доҕоор, илэ бэйэтинэн, кэргэним – Дима, бу барыйан олорор эбит. Мин этим саласта, хаһыытыахпын, кыахтааҕым буоллар туран сүүрэн хаалыахпын баҕардым да… ынчык икки, ыҥыраныы икки энэлийэн эрэр курдук саҥа таҕыста. Айахпар туох эрэ мэһэйдиир туруупканы батары аспыттар. Маҥан халааттаах быраас кэлэн тэбис-тэҥҥэ миигин өҥөйөн көрөр, тугу эрэ мээрэйдиир, баһын быһа илгистэр. Мин икки хараҕым уута, бэйэм да билбэппинэн, субурус гынна.
-Ытаама, чыычаах, барыта үчүгэй буолуо. Хата, оҕобут, уолбут тыннаах. Кытаат, тулуй, долгуйума, барыта этэҥҥэ, олус күүскэ таптыыбын,-дии-дии хатыылаах тойон тарбаҕынан сирэйбин имэрийэр. Мин этим хас биирдии чааһа ону утаран, тэһитэ кэйиэлии, сүрэҕим хаанынан ытыы сытта. Испэр “суох, хаһан да аны үчүгэй буолбат. Эйиигин кытта олох суох. Оттон мин эйиигин таптаабаппын, мин эйиигин абааһы көрөбүн” дии сыттым.
Сарсыҥҥыттан син бэттэх кэлэн, толору өйбөр кэлэн, арыый аматыйан бардым. Били мэһэйдиир туруупкабын ылан, толору түөспүнэн тыынан чэпчээтим. Сарсыарда Дима ас бөҕөлөөх палатабар киирэн кэллэ:
-Чыычаах, үөрдүм аҕай. Наһаа куттааатыҥ дии, киһини. Мин скорай ыҥырбатаҕым буоллар, олох да өлөн хаалыа эбиккин. Махтан кэргэҥҥэр. Киһи тылын истибэт итинник. Төһө эмэ эрдэттэн сэрэтэ сатаабытым аҕай да…чэ, буолар буолтун кэннэ туох диэхпитий? Хата, оҕобут этэҥҥэ. Кып-кырасыабай эн курдук уол. Роддомҥа бара сылдьан мин көрбүтүүм. Баһыыба, чыычаах, уол оҕону бэлэхтээбиккэр,-дии-дии илиилэрбин ылан биир-биир уураамахтаан ылла. Мин тугу диэхпин билбэккэ, кини диэки хайыһан да көрбөккө, тыыным хаайтарыах курдук бүтүннүү бүүрэ тартаран баран сыттым.
Онтон олоро киһим саҥата суох олоро түһэн баран:
-Дьон ону-маны ыйыттаҕына кирилиэстэн охтубутум диэр. Мин инньэ диэбитим. Быраас билэр. Киһини сымыйанан ол-бу диэн хараарда сылдьаайаҕын. Ыал дьон бэйэбит кистэлэҥмит элбэх буоллаҕа. Ону барытын кэпсии сылдьыма. Оҕоломмуккун, үчүгэй буоллаххына, балыыһаттан таҕыстаххытына биирдэ дьоҥҥор кэпсиэхпит,-диэн баран уҥа ытыспын сэрэнэн тэп гына оҕуста. Мин сүрэх баастаах киһи, ити быыкаа охсууттан, сирэйгэ сырбатыллыбыт курдук, дьигис гыныахпар дылы куттанан, кини баҕатын хоту сып-сап “сөп” диэтим. Киһим улгумнук “сөп” диэбиппин сөбүлээтэ быһыылаах, үөрэн биир кэм мичээр аргыстаах олордо. Өссө балай да өр олорон хайдах эмтэнэрбин, аһыырбын, суунарбын-тараанарбын, оҕобун хайдах көрөрбөр тиийэ сүбэ-ама бөҕө биэрдэ. Мин кини лэбээрэрин чуумпуга истэ, хаһан эрэ бүүс-бүтүн ууллар сып-сырдык кэрэ дьүһүнүгэр ымсыырбаппын, унаарыччы көрбүт албын харахтарыгар ууллубаппын өйдөөн, алыптаах уран тылларыгар аны сүүс бырыһыан эрэммэппин, итэҕэйбэппин билэн, сүрэҕим хаанынан ытыы сытта.
Киһим тахсан бараатын эрэ кытта, чэпчээн, нэһиилэ тыын быһаҕас тыына сыттым. Түүлбэр дуу, өйбүн сүтэрбиппэр дуу ийэбин көрбүппүн санаан уйадыйан ыллым. Күндү киһим миэхэ кыыһыран тарбаҕын чочоҥноппутун дьэ өйдөөн уоспун икки ытыспынан саба тутуннум. Кырдьык даҕаны, мин ийэм, аҕам миигин маннык мөлтөх буол диэн ииппиттэрэ дуо? Тоҕо мин итинник киһини кытта олоруохтаахпыный? Тоҕо? Туох иһин? Итинник олоҕу мин баҕарбытым дуо, ама? Бэйэм, оҕом туһугар киһилии олоруохтаахпын, ол туһугар охсуһуохтаахпын. Ийэм ол иһин кыыһырар эбит. Бу санаабыттан хайдах эрэ эмискэ эрдийэн хааллым. Испэр бэйэм булгуруйбат модун санаабын ылынан, күрүүр былааммын тута оҥостон бардым. Киһим бэйэтин курдук дьоҥҥо ис дьиҥмин көрдөрбөккө, дьүһүн кубулунарга сананным.
Аҕыйах хонугунан биллэ чэпчээбитим, ол эрээри аны эпэрээссийэм бааһа уонна түөспэр үүт киирэн сытыах-олоруох кыаҕым суох курдук буолбута. Түөспүн мааһынан сотон, ыга кэлгийэн кэбиспиттэрэ уонна олох турума диэн кытаанахтык эппиттэрэ. Ол сытаммын, санитарка кыыһы кэпсэтэммин, дьүөгэбин Марыыҥканы ыҥыттарбытым, Дима суох буоларын учуоттаан, сарсыарда эрдэ кэллин диэн илдьит ыыппытым.
Марыыҥка илдьиппин тутаат, сарсыарда уон саҕана тиийэн кэлбитэ. Дьүөгэм барахсан олус үөрэн-көтөн киирэн иһэн, сирэйбин-харахпын көрөөт, тута барытын өйдөөбүтэ. Мин да өр кэтэһиннэрбэккэ, туох буолбутун, ытыы-ытыы, аһаҕастык кэпсээн биэрбитим. Эдьиийдээх аҕабар эрийэн биллэр, кэпсээ диэммин төлөпүөннэрин нүөмэрин биэрбитим. Хайдах эмэ гынан балыыһаттан тахсыам иннинэ кэллинэр диэбитим.
Кыыһым санаам хоту барытын оҥорбут этэ. Аҕыйах хонугунан эдьиийдээх аҕам дойдуларыгар кэлээт, тута миэхэ балыыһаҕа тиийэн кэлбиттэрэ. Дьоммуттан сааттарбын да, ыал буолан олорбут олохпун, тугу да кистээбэккэ, кэпсээбитим. Эдьиийбэр уонна миигин бу дойдуттан илдьэ барыҥ, манна хааллахпына Дима миигин сүгүн олордубат диэммин харах уулаах көрдөспүтүм.
Оччолооҕу көрөн дьонум барахсаттар суох диэхтэрэ да, тута сөбүлэһэн, оҕобутун илдьэ Сунтаардыахпыт диэн буолбута. Аҕам урут үлэлээбит табаарыстарын бэркэ билэр буолан, быраастары кытта кэпсэтэн, Диманы аны балыыһаҕа киирбэт оҥорбута. Тута эдьиийбинээн тиийэн бэйэтин дьиэттэн үүрэн баран, кыыспытыгар киирэ сатыаҥ да, суукка биэриэхпит, кырбаабыт туоһуҥ барыта баар, сурулла сылдьар диэн дэлби куттаабыттар этэ.
Аҕыйах хонугунан балыыһаттан тахсан, дьиэбэр биир хоноот, уолбун туппутунан Сунтаарга көппүппүт. Дималыын ыал буолан олорбут кылгас олоҕум ол кэннэ ынырык түүл эрэ буолан хаалбыта. Билигин кэлэн санаатахха, мин дьону билбэтим бэрт буолан, итинник киһиэхэ кэргэн тахсыбыт эбиппин. Ол эрээри кэмсинэҕиҥ дуо диэтэргин – суох диибин. Соһуйдуҥ дуу? Мин Диманы бырастыы гыммытым ыраатта, хата, билигин махтанабын ээ. Бастатан туран, кэһэлтэ үөрэҕэр үөрэппитигэр уонна баар-суох күндү көмүспүн, уолбун, бэлэхтээбитигэр. Чэ уонна, бу диэн эттэххэ, кини бэйэтэ дьоло суох киһи буоллаҕа. Киһиттэн итэҕэс. Ол эрээри билигин да бааллар итинник дьон. Эйэҕэс, сырдык мичээрдэригэр, кэрэ дьүһүннэригэр сидьиҥ майгыларын кистээбит дьон. Бу барахсаттар кыайар эрэ дьонноругар киэбирэллэр, дьиҥэр, олус куттастар. Аҕам суутунан куттуоҕуттан ыла биирдэ да чугаһыы сатаабатаҕа, кэлэ сылдьыбатаҕа. Миигин атын киһиттэн оҕолонон баран күрээбитэ диэн сурах тарҕаппытын, кэлин сонньуйа истибитим. Көр, ону сорох дьон итэҕэйбит буолуохтаах. Итинник дьон тыллара мүөттээх. Өссө кэргэннэммит сурахтааҕа. Хата,бэйэтин курдук аһыылаах-тиистээх түбэһэн, кыыс убайдара оннун булларбыттар диэн баара. Таҥара син тэҥнээн, бэркэ бэрди кэлин ыыттаҕа. Оттон мин бу Дималыын арахсыбытым кэннэ, Сунтаарга тиийэн алта сыл буолан баран, биир бэйэм курдук учуутал уолга иккистээн кэргэн тахсыбытым, өссө икки кыыс оҕоломмутум. Кэһэйбитим бэрт буолан, иккис кэргэммин кытта балай эмэ өр билсэн, дьонугар, бииргэ төрөөбүттэригэр хайдах сыһыаннаһарын билэн баран, биирдэ эргэ барбытым. Онон халлаан сулуһун бэлэх ууммат уолга эргэ баран, билигин толору дьоллоох киһибин диэн этиэхпин сөп. Хор. Олох диэн оннук. “Чэ эрэ, сакалааттаһыахпын да сөп, ити Туйаарыма Куолуур уолуҥ сарсын бастакынан миигин үөҕүөҕэ, көрөөр да истээр” диэн баран мүчүк гыммыта.
***
Мин истибиппин сөҕөн, бу бүгүн эрэ билсибит аҕа саастаах аргыһым тус олоҕун сөҕө-махтайа сыппытым. Кырдьык, мин эдэрбэр тэптэрэн дьону билбэппиттэн кыбыста санаабытым.
Ол да буоллар, сарсыҥҥы күммэр Астра эппитин бигэргэтээри, палубаҕа соҕотох тахсан теплоходу эргийэ хаампытым. Сэрэйбит хоту, Алик уолаттарын, кыргыттарын кытта, бэрт бэһиэлэйдик кэпсэтэ, хаадьылаһа, күлэ-сала, Өлүөнэ эбэ кытылынан кырыйа көтөр хоптолору аһата тураллара.
Миигин көрөөт, Алик аргыстарыттан тэйэн, мичээрдээбитинэн утары кэлбитэ уонна:
-Хайа, кырасаабысса, төһө бэркэ утуйдугут? Билсэбит дуу, суох дуу? Ити дьэгэ-баабаҥ, сарылаампый эмээхсиниҥ ханна барда?-дии-дии күлэн алларастаабыта.
-Дьэгэ-бааба буолбатах, кини эн курдуктары курдары көрөр муударай, аҕам саастаах киһи, акаары. Билсибэппин, чугаһаама даҕаны,-диэбиппин кулгааҕым ирэ истэн хаалбыта. Ол эрээри ити оруо маһы ортотунан саҥарбыппыттан бэйэм да астыммытым. Санаабар, бу олоххо баар, маннык сидьиҥ дьон албыннарыгар киирэн биэрэр кэрэ аҥардары барыларын көмүскээбит курдук санаммытым. Бу олоххо төһөлөөх мин курдук олоҕу билбэт эдэркээн кыргыттар, дьахталлар эрэйдэнэллэрин, атаҕастаналларын, суорума суолланалларын өйдүү сатаан үөһэ тыыммытым. Ол кэннэ төбөбүн хантаччы быраҕан, эргиллэ биэрээт, Астрабын, үтүө аргыспын, сарсыардааҥҥы аһылыкка ыҥыраары, ыксыы-саарайа, саарбах эдэр киһиттэн тэйэ хаампытым.
Наталья Рязанская кэпсээнэ
социальнай ситимтэн ылылынна
хаартыската нейросеть