Эбээбит орто уолугар, Мүкээлээххэ олорбута. Эбэм таайым Мэхээни итинник, Мүкээ диэн ааттыыра. Эбэм биһиэхэ биирдэ эмэ кэлэн барара. Онон, эбэтэ суох улаатан, “эбээ” туһунан өйдөбүлүм татым этэ. Биир эбэм, аҕам ийэтэ, эдэригэр олохтон туораабыт буолан, билбэппин. Эбээ диэн, оччотооҕу өйдөбүлбэр, “Сааскы кэмҥэ” баар Даарыйа эмээхсин курдук буолуохтааҕа. Хараҥа муннукка олорон, остуоруйа кэпсии-кэпсии, куобах тириитин имитэ олоруохтааҕа.
Онон, оччотооҕу оҕо санаабар, “эбээ” диэн сылааһынан илгийэр, муударай уонна хаһаайыстыбаҕа туһалаах дьиэ кэргэн наадалаах киһитэ диэн этэ. Ол эрэн, эбээ эрэ барыта оннук ис киирбэх буолбатаҕын эмиэ билэрим. “Хачыгырга” баар Кэтит Кэтириинэ кутталлаах эбээлэри уобарастаан көрдөрөрө.
Дьахтар барыта кэрэтик кырдьыбат. Өргөстөөҕүнэн көрбүт, уһуктаах, кырыылаах сирэйдээх эмээхситтэртэн толлорум. Кинилэртэн ыар олох, тулаайахсыйыы тыына биллэргэ дылыта.
Биирдэ, бастакы кууруһу бутэрэн баран, куораттан каникулбар кэлэ сылдьан, оскуолаҕа бииргэ үөрэммит атаспар Миисэҕэ сырыттым. Кэһиибин Владимир Высоцкай винил миньон пластинкатын туттардым. Үөрдэ. Табаарыһым хоһугар киирэн, сонуммутун үллэһиннибит. Онтон кылааспыт оҕолоруттан ким ханна тиийбитин, тугу гынарын кэпсэттибит.
Оҕо сааспытын ахтыстыбыт. Миша хаартыска альбомун таһаарда. Биһиги, Ойуунускай уулусса оҕолоро, оскуолатааҕы уонна таһырдьа оонньуу сылдьан түспүт хаартыскаларбытын күлсэ-күлсэ көрдүбүт.
Онтон мин кыһыл баархат тастаах альбому интэриэһиргээтим.
“Эбээ, альбомҥун көрөбүт дуо?” — табаарыһым хаһыытаан ыйытта.
Нөҥүө хостон: “Көрүҥ, тоом”, — диир саҥа иһилиннэ.
Альбому арыйан, эргэ, саһарбыт хаартыскалары көрөттөөн бардыбыт.
Устан ааспыт урукку олох омоонноро, саһарбыт хаартыскаттан одуулаһар былыргы дьоннор мөссүөннэрэ.
Колхуостаахтар сүлүөттэрэ. Боччумнаах сирэйдэр. Оттуу сылдьан омурҕаннарыгар кырыска кэккэлэһэ олорон түспүт звено дьоно. Эр киһилии таҥастаах: ыстааннаах, саппыкылаах, бэлбиэт кууркалаах кыргыттар. Сис туттан турар, сиэрэй хортуустаах, маҥан маайкалаах, хара түрүкүөлээх эдэр уолан.
Бииртэн биир илииһи арыйан истим.
Биир, 9×13 кээмэйдээх, эдэр кыыс хаартыската болҕомтобун тарта.
Хатыҥ аттыгар сиидэс былааччыйатын тэллэҕэ тыалга тэлимнээбит, хойуу уһун суһуоҕун хаҥас саннынан түөһүгэр түһэрбит, киэҥ, арылхай харахтарыгар килбик мичээр саспыт кэрэ кыыс кынтаччы туттан турар. Хаартыска сүрдээх чуолкай.
Барахсан, сирэйэ олус да сөрү-сөп быһыылаах. Чоҕунан соппуттуу хара, хойуу хаастарын аннынан иэҕиллибит кыламаннаах сандаархай харахтара киһини курдат көрөр курдуктар. Кыыс кыраһыабайа бэрдиттэн, мэктиэтигэр, кэмчиэрийэргэ дылы буоллум. Салгыы көрө олордохпуна, бу мааны, кэрэ кыыһы таптаан кэбиһиэх курдукпун. Сымнаҕастык, кыбыстыбыттыы мичээрбит уостарын, кылбаа маҥан илин тиистэрин көрдөххө, кыыс эйиэхэ эрэ анаан мичийэр курдуга. Кэрэ Куо мичээриттэн тула сырдыырга дылыта. Тоҕо эрэ, аан бастаан кыыстыын (Люда Громовалыын) уураспыт түгэммин санаан кэллим, үөһэ тыынным.
Долгуйбуппун биллэрбэт буола сатыы-сатыы, альбом атын страницатын арыйдым. Кэнники илиистэр хаартыскалара улам-улам аныгы буолан бардылар. 20-чэ, 15, 10, 5 сыллааҕы түгэннэри көрдөрөр хаартыскалар кэлбиттэрэ. Билэр дьонум элбээтилэр.
Альбому сабан баран, остуолга уурдум.
“Ити, хатыҥ аттыгар турар кыыс хаартыската наһаа үчүгэй. Хаачыстыбата олус үрдүк. Лонг-фокуснай объективтаах аппараатынан устуу. Ити аймаххыт дуо?” — диэн ыйыттым.
Ханнык хаартысканы эппиппин Миша тута өйдөөтө: “Ити дуо? Эбэм дии!”
Мин аҕыйах чыпчылҕан тылбыттан матан олорбутум, табаарыһым судургутук “эбэм” диэбитэ олус соһуппута, дьиктиргэппитэ. Онтон альбому хаба тардан ылан, ортотун диэкинэн арыйдым. Кэрэ кыыс хаартыскатын булан, сылыйан одууластым. Онтон альбом илиистэрин биир-биир түргэнник арыйталаатым. Кэрэ кыыс ситэн-хотон, онтон сааһыран испитэ хаартыскалартан көстүбүтэ.
Онтон альбом страницаларын төттөрү арыйталаан элэҥнэппитим.
“Бу эн эбэҥ Маайа дуу?” — мунаарбыттыы ботугураан ыйыппытым.
“Кини, кини, доҕор”, — диэбитэ табаарыһым, ымайан ылбыта.
Мин нөҥүө хос диэки ыйбытым: “Бу эбэҥ дуо?” ”Ити эбэм”, — Мииса күлбүтэ.
Альбому тутан олорон, олоҥхоҕо Туйаарыма Куо хоһуйулларын санаан кэлбитим:
Таҥас бүтэй тамана көстөр,
Эт бүтэй уҥуоҕа көстөр,
Уҥуох бүтэй силиитэ дьалкыйар…
Ити кэмҥэ: “Оҕолор, кэлэн чэйдэ иһиҥ”, — диэн табаарыһым эбэтин куолаһа эҥээрийбитэ.
Биһиги урукумуонньукка илиибитин суунан баран, куукунаҕа ааспыппыт. Остуолга сибиэһэй сүөгэй, кып-кыһыл помидордар, тэҥ гына быһыллыбыт килиэп, халбаһыы, вазочкаҕа кэмпиэт ууруллубут этэ.
Маайа итии, үүттээх чэй кутуталаабыта.
Аҕыс уонун ааһан эрэр диэтэххэ, илиитэ букатын салҕалаан көрбөт эбит. Табаарыһым эбэтэ мин диэки хайыста. Кини көрбүтүттэн симиттэн ыллым.
“Альбомҥа хаартыскаҕытын көрдүм. Хатыҥ аттыгар… үчүгэй түһэрии”, — диэтим.
Маайа мичээрдээтэ.
Кини сирэйин сырдаппыт сылаас мичээр хатыҥ аттыгар сиккиэргэ турар кыыс мичээрин санатта.
Арай, 60 сыл анараатыгар Маайа маннык олорбут буоллун… Үрүҥ баттахтара харааран кэллилэр, сирэйин мырчыстаҕастара тэнийэн, көнөн хааллылар, харахтара чаҕылыстылар. Иннибэр саһарбыт хаартыска Кэрэ Куота баар буола түстэ.
Истиҥ мичээр кырдьары билиммэт. Эркиҥҥэ турар араадьыйаттан Ободзинскай “Илиҥҥи ырыата” кутулунна…
Эбэлэрбит үксүгэр биһиэхэ эргэ альбом тиһэх страницаларын кэриэтэлэр. Ол иннинээҕи илиистэри арыйан, кинилэр чэгиэннэрин, кэрэлэрин, эдэр эрдэҕинээҕилэрин көрөрү, саныыры умнабыт.
Арыт, кылгас кэпсээн арамааҥҥа арыллар ураты иэйиилэри тыктаран көрдөрөрүн курдук, саһарбыт хаартыскалар элбэҕи кэпсиэхтэрин сөп.
Кырдьаҕастарбыт эргэ альбом кэриэтэ, арыллыбакка, таайыллыбакка бараллара баар суол. Хомойуох иһин…
Сарыал Жирков